|
مسجد جامع كبود ايروان ، ارمنستان
رايزني فرهنگي سفارت جمهوري اسلامي ايران در ايروان
در
كشور ارمنستان به همت و تلاش سفارت جمهوري اسلامي ايران ، مسجدي
بازسازي و احيا شده است ، كه چشم هر بيننده اي را خيره مي كند .
اين مسجد كه به مسجد جامع ايروان معروف است ، يكي از برزگترين
مساجد منطقه قفقاز مي باشد كه در دوران حكومت كمونيستي به دست
فراموشي سپرده شد ، و حدود 70 سال در شهر ايروان همچون نگيني در
زير انبوه غبارها مدفون گرديد.
استقلال ارمنستان ، وسيله اي براي برقراري روابط جمهوري اسلامي
ايران با اين كشور شد . سفارت جمهوري اسلامي ايران طي ملاقاتهاي
مكرر با مقامات و مسئولان اين كشور ، زمينه هاي واگذاري ، احيا و
بازسازي اين بناي زيباي اسلامي معماري ايراني را فراهم كرد .
پيشينه مسجد
بر اساس مدارك
موجود در موزه ها و اسناد ملي ارمنستان ، در شهر ايروان حدود هفت
تا هشت مسجد و تعدادي بناهاي ديگر اسلامي و مذهبي به وسيله
مسلمانان احداث شده بود ، كه اكثر آنها به دليل شرايط ناشي از
تغيير و تحولالت سياسي و نظامهاي دولتي . مورد بي توجهي يا تخريب
كامل قرار گرفتند و از بين رفتند .
در سفرنامه مادام
دلانوا ، تصويري از يك مسجد در شهر ايروان ديده مي شود ،كه هر چند
مسجد جامع نيست ، ولي دلالت بر وجود مساجد ديگر در اين شهر مي كند
.
در
بين اين مساجد و بناها فقط يك مسجد به نام مسجد جامع ايروان يا
مسجد كبود كه بعضا به مسجد خاني نيز مشهور مي باشد ، به علت
استفاده آن براي مدتي به عنوان موزه تاريخ ايروان و تاريخ طبيعي
ارمنستان ، از خطر نابودي كامل در امان ماند .
هر چند در طول
مدت بهر برداري از مسجد به عنوان موزه ، كمترين اقدامي براي
بازسازي آن
صورت نگرفت ، اما همين امر باعث شد تا اين مكان مقدس دچار تخريب
گردد ، و چارچوب و كالبد اصلي آن حتي به صورت نيمه مخروبه باقي
بماند .
اما مساجد ديگري همچون : مسجد تپه باش ( ساخت 1678 م ) مسجد جعفر (
ساخت 1898 م ) و مسجد سر تپه ( ساخت قرن 18 م ) وديگر بناهاي
اسلاميي ، كاملا ويران شدند .
بر
ساس شواهد موجود بويژه مطالب قيد شده در كتيبه هاي مسجد جامع ، اين
مكان به دستور حسين علي خان ،والي شهر ايروان ، در سال 1170 ه.ق /
1765 م مصادف با اواخر سلسله زنديه تاسيس شد . اين شخص در نيمه دوم
قرن دوازدهم . بيگلر بيگي يا امير اميران شهر ايروان بود .
در
كتاب گلشن مراد ، تاليف ابوالحسن غفاري كاشاني ، كه به نوعي به
اوضاع و احوال روزگار كريم خان پرداخته است ، به نسبت قاجاريه
اشاره مي كند ، و بيان مي دارد كه اين طايفه در اوايل دولت صفويه ،
در گنجينه و ايروان مي زيستند . در همين كتاب در بيان وقايع سال
1175 ه.ق ، از حسين علي خان به عنوان بيگلر بيگي شهر ايروان
نامبرده شده . كه همان باني مسجد جامع است .
عكسها و تصاوير گرداوري شده از موزه تاريخ شهر ايروان و اداره
آرشيو ارمنستان ، نشان ميم دهد كه مسجد جامع ايروان تا سال 1330
ه.ق ، همچنان فعال بود ، و در انن طلاب به فراگيري علوم ديني و
مسلمانان به انجام دادن اكور مذهبي مشغول بودند .
اينن مسجد در فاصله سالهاي 1907 تا 1910 م / 1325 تا 1328 ه.ق ، يك
بار بازسازي شد ، كه همزمان با آغاز جنگ جهاني اول و متعاقب آن بر
روي كار آمدن نظام كمونيستي در روسيه و همچنين سياست دين ستيزي بود
؛ به طوري كه بر اثر بي توجهي و خسارات وارده ، موجبات متروك و
مخروبه شدن آن فراهم آمد .
اين عامل در كننار سياستهاي جديد دولت كمونيستي شوروي در خصوص
اجراي طرحهاي عمرانيي و شهري ، همچون طرح جامع شهر ايروان و احخداث
خيابانهاي جديد ، بويژه در كنار ضلع شمال غربي مسجد كه در حال حاضر
ورودي اصلي آن مي باشد ، موجب تخريب و از دست رفتن كامل قسمتي
گرديد ؛ بهه طوري كه تنها راه ورود از بين رفت ، و تبديل به دهليز
تنگ و باريكي شد .
در
دو طرف آن نيز مغازه هاي و اماكن تجاري تاسيس شد تا جايي كه در
نگاه اول به هيچ عنوان اين سراشيبي و دهليز باريك ، به عنوان
ورودي مسجد شناخته نمي شد .
علاوه بر تمام اين مسائل ، بر اثر اجراي طرح جامع شهر ايروان ، كف
گذرها و كوچه هاي اطراف نيز بي از دو متر بالا آمد . به اين ترتيب
،مسجد ، موجب فرسايش شديد قسمتهاي داخلي عمارت از جمله : ديوارها ،
طاقها و حجره هاي واقع در شرق و غرب آن شد .
شدت رطوبت و بارندگي زياد ، موجب شد تا بر ديوارها و پشت بامهاي
مسجد ، انواع گياهان و حتي درختچه هاي كوچك و بزرگ ريشه بدوانند تا
جايي كه همه كارشناسان بر اين عقيده بودند كه با وجود چنين رطوبت و
ويراني . بايستي ساختمان كاملا تخريب و از نو ساخته شود مكه با
خواست و لطف خداوند و ننظر امير مومنان كه جاي جاي اين مسجد نام
مقدسشان را بز سينه دارد ، عمارت پا برجا باقي ماند و بازسازي
گرديد.
مشخصات مسجد
مسجد جامع ايروان با مساحتي برابر با 7 هزار متر مربع و در ابعاد
100 در 70 متر ، 28 حجره دارد ، كه تعداد آنها در هر طرف حياط مسجد
، 14 حجره است .
ابعاد صحن داخل مسجد ، 70 در 50 متر است ، و تنها مناره آن واقع در
ضلع جنوب شرقي ، از كف زمين 24 متر ارتفاع دارد . گنبد مسجد ،
رنگيي كبود دارد كه احتمالا علت نامگذاري اين مكان مقدس است .
روند باز پس گيري
، احيا و نگهداري مسجد
پس
از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و اعلام استقلال و تاسيس جمهوري در
اين كشور در سال 1991 م ، جمهوري اسلامي ايران از اولين كشورهايي
بود كه استقلال ارمنستتان را به رسميت شناخت . متعاقب با آغاز
ارتباطات سياسي ، اقتصادي و فرهنگي ميان دوكشور ، قراردادي نيز
درباره مرمت و باز سازي فرهنگي ميان دوكشور ، قرار دادي نيز درباره
مرمت و بازسازي مسجد كبود و واگذاري آن به سفارت ج . ا.ا. ، جهت
بهره برداري فرهنگي در تاريخ 13 اكتبر 1995 م / 21 مهر 1374 به
امضا رسيد.
مسئوليت اجرايي عمليات بازسازي به بنايد مستضعفان و جانبازان
انقلاب اسلامي ، و وظيفه نظارت ، تحقيق و تهيه طرح بازسازي و مرمت
آن ، به كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي واگذار و عمليات بازسازي
عملا از 26 مرداد 1375 آغاز شد .
اين عمليات تا
سال 1377 ادامه پيدا كرد . بعد از آن ، عملا جريان كار متوقف گرديد
و ضلع شمال غربي مسجد كه بنا بر اصل طرح ، درب اصلي و حسينيه شمالي
بايستي در آنجا بازسازي مي شد ، نيمه تمام باقي ماند . همزمان براي
فعال بودن اين مكان مقدس ، هيئت امنايي تشكيل گرديد كه به رغم
مشكلات موجود ، با كمك ايرانيان متعهد ، به امور مسجد رسيدگي گرديد
و كليه مراسم مذهبي در آن اجرا شد.
در
تابستان 1378 با شروع كار رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در
ايروان ، مسئوليت نظارت و نگهداري مسجد با هماهنگي كه بين روساي
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و بنياد مستضعفان و جانبازان
انقلاب اسلامي وقت به وجود آمد ، به عهده سارمان فرهنگ و ارتباطات
واگذار شد .
از
آن پس نيز ايجاد فضاي سبز حياط ، مرمت حوضچه و باغچه دروني مسجد ،
تعمير فضاي پشت مسجد و محيط بيروني اطراف مسجد ، ادامه بازسازي درب
اصلي و دو مغازه در خيابان ماشتوتس ( در حال بازسازي ) را اين
سازمان با همكاري سفارت جمهوري اسلامي ايران و بنياد مستضعفان
ادامه داده اند .
مراحل بازسازي و مرمت كلي مسجدد نيز كه از سوي بنياد مستضعفان و
جانبازان انجام شد ، به دليل خسارات بسيار زياد وارده در طي صد سال
گذشته ، در چندين مرحله و به ترتيب ذيل به پايان رسيد :
1.
مرحله تهيه طرح نجات بخشي و بازسازي
2.
مرحله اجراي عمليات خاكبرداري و تخليه مسجد از
بقاياي موزه ها و مغازه ها
3.
مرحله مرمت نقاط آسيب ديده و تعمير آنها
فعاليتهاي فرهنگي انجام شده در مسجد جامع
از
جمله فعاليتهاي فرهنگي انجام شده در مسجد ، تاسيس كتابخانه ،
برگزاري كلاسهاي فارسي و بر پاييي نمايشگاه دائمي عكس است .
كتابخانه مسجد جامع از تاريخ 27/7/77 با كار جمع آوري و كلاسه بندي
كتابها با سيستم كتابخانه اي ، كار خود را شروع كرد و در تاريخخ 17
/12 /77 به صورت رسمي افتتاح شد . در حال حاضر ، اين كتابخانه بيش
از 7 هزار جلد كتاب را در خود نگهداري مي كند كه از آن جمله مي
توان كتابهاي : فرهنگ ، ادبيات ، رمان ، كودكان ، تاريخ ، معارف و
علوم سياسي را نام برد . همچنين در كنار امور كتابخانه اي ، اين
مسجد آرشيو نوارهاي ويدئويي و ضبط صوت نيز دارد كه در حال حاضر بيش
از 500 حلقه فيلم و حدود 400 حلقه نوار صوتي ، در آن موجود است .
نوارهاي فيلم آرشيو كتابخانه مسجد جامع ، به فيلمهاي : سينمايي ،
سريالهاي ايراني ، كودكان ، ايران شناسي و مراسم مختلف برگزار شده
، تقسيم مي شود . نوارهاي صوتي نيز از نوارهاي موسيقي ، موزيك
،كودكان و مذهبي تشكيل شده است . اين كتابخانه هم اكنون 120 عضو
دارد ، كه بيشتر آنان را دانشجويان ارمني رشته زبان فارسي تشكيل مي
دهند . بقيه اعضا ، از دانشجويان ايراني ، تجار فارسي و ماموران
اعزامي به ايروان مي باشند .
نمايشگاه دائمي عكس مسجد جامع ايروان ، در چهار حجره از حجره هاي
مسجد ايجاد شده است ، كه شامل عكسهاي قديم و تاريخي مسجد ، و
همچنين عكسهاي مربوط به بازسازي واحياي ان مي باشد . ضمنا ، يك
حجره نيز از اين چهار حجره به عكسهايي از كليساهاي ارامنه در ايران
اختصاص يافته است ، كه گردشگران ارمني و خارجي از آن بازديد مي
كنند .
همچنين ، سسه حجره نيز ويژه كلاسهاي فارسي است ، كه دانش آموزان
زبان فارسي در اين كلاسها همه روزه از ساعت 14 تا 20 ، مشغول
فراگيري زبان فارسي هستند .
از
جمله فعاليتهاي مهم ديگر مسجد ، تشكيل مراسم مذهبي در روزهااي
اعياد و عزاداري است ، كه جمع كثيري از ايرانيان در آن شركت دارند
.
برگزاري مراسم در
مسجد
دهه محرم بادعوت روحانياني از ايران ، مراسن عزاداري و سينه زني
برقرار مي شود . همچنين ، مراسم اطعام تقريبا در همه اين ده شب
برگزار مي گردد . در ماه مبارك رمضان نيز با استفاده از مبلغان
اعزامي ، مراسم رمضان با شكوه هر چه تمامتر برگزار مي شود.
ضمنا ، در اين مسجد هر شب جمعه ، دعاي كميل نيز برگزار مي شود كه
با حضور ايرانيان حاضر در ارمنستان ، حالت روحاني خاصي را دارد .
در پايان ، از
همه مسئولان و افراد خير خواهي كه در اين گونه امور همواره پيشقدم
بوده اند ، دعوت مي كنم تا در پايان رساندن تعميرات ايين مكان مقدس
و روشن نگاه داشتن چراغهاي اين مسجد ، ما را ياري كنند.
|
