|
معماري كهن ؛ در هم تنيده با فرهنگ
ايراني
اشاره:
در حال حاضر
معماري موجود در سطح جامعه ما، معماري بدون روح و نازيبايي است .
انبوه سازان و بساز و بفروشها به دنبال منافع بيشتر ، به دور از هر
گونه ذوق و سليقه اي تا جاي ممكن به دنبال كاستن هزينه ها هستند.
دامنه گسترده تقاضا براي مسكن هم ، به ايشان اين اجازه را مي دهد
تا در پي ساختن ساده ترين و كم هزينه ترين بناهاي ممكن باشند .
عوامل ساختماني هم با چشيدن طعم كار بي دردسر ، ديگر حاضر به صرف
وقت بر روي بناهايي كه ذوق و سليقه و حوصله و پشتكار را تواما مي
خواهد ، نيستند . اوج هنر نمايي در ساخت نام هاي فعلي ساختن
آشپزخانه اي معروف به آشپزخانه اين است كه آن هم مشكلاتي را از
لحاظ تهويه براي داخل منزل ايجاد مي كند. در چنين حال و هوايي قدم
زدن و نفس كشيدن در مجموعه اي شامل تالارها ، گچبريها، آيينه
كاريها و نقاشي ها ، همراه با حياط هاي متعدد و درهاي چوبي كه هيچ
رنگ و بويي از معماري غربي ندارد. به انسان نشاط و آرامش مي بخشد .
حسينيه اميني هاي قزوين چنين ويژگيهايي را داراست . گزارشي كه در
پي مي آيد نگاهي داردبه ويژگي هاي فرهنگي هنري اين بنا.
نگاهي به سياليت
روح زندگي درمعماري سنتي قزوين
وقف از رايج ترين انواع كمكهاي عام المنفعه در ايران است و به
معناي جدا كردن ثروت از خود براي استفاده در امور خيريه است . اين
سنت حسنه از ديرباز در كشور ما وجود داشته و در مواقعي هم ، مردم
براي جلوگيري از تصرف املاك و ثروت هاي خود به دست حاكمان وقت ، به
وقف روي مي آورده اند. به جز چنين زمانهايي و در اغلب اوقات ، مردم
با وقف دارايي هاي خود ، قصد شركت در امور خير و كسب باقيات صالحات
براي خود داشته و دارند. يكي از زيباترين بناهاي موقوفه حسينيه
اميني هاست . اين حسينيه منحصر به فرد ، باقي مانده شانزده عمارت
تودر تو و پيوسته اي است كه در سال 1275 هجري توسط مرحوم حاج
محمدرضا اميني از تجار معروف قزوين در زمان ناصر الدين شاه ، ساخته
شده است . بناي حسينيه از سه تالار شرقي
–
غربي بزرگ در طبقه فوقاني بوجود آمده است. تالار مركزي و زيباي آن
با ابعاد 18*5 بزرگتر از دو تالار ديگر است و به وسيله دو پنج دري
به تالارهاي شمالي و جنوبي كه ابعاد 10*5 دارند متصل مي شود. در
انتهاي دو تالار كوچكتر دو اتاق وجود دارد. ارسي هاي اين مجموعه نه
چشمه ، مشبك ، داراي هلال و شيشه هاي رنگي بهصورت شمسه (نصف قرص
آفتاب ) است . سقف تالار مركزي با نقاشي روي چوب قزوين ، آيينه
كاري و گچبري به سه بخش تقسيم شده و با داشتن تزئينات هندسي ،
مانند فرشي زيباست كه معروف به فرش بالاي سر است . نكته جالب توجه
اين كه هنرمنداني كه آثارشان در اين حسينيه همچنان باقي است ، از
شدت تواضع حاضر نشده اند كارهاي خود را امضاء كنند و در نتيجه
بسياري از اين آثار هنري ، فوق العاده گمنام هستند. سه سالن بزرگ
حسينيه اميني ها ، در آن زمان فقط مورد استفاده آقايان بوده و خانم
ها در محلي به نام «خانم نشين » مي نشستند. حسينيه كه دراصل براي
استفاده شخصي ساخته شده بود، محل رفت و آمد بزرگان شهر بوده است .
فرشهاي ظريف و زيباي مجموعه به خاطر ارزش فراوان و همچنين نياز به
تعمير بر اثر مرور زمان ، يا فروخته شده و يا به آستان قدس رضوي
هديه داده شده و درمقابل تعداد زيادي فرش خريداري و يا از آستان
قدس گرفته شده است . در زير اين مجموعه ، سردابه اي شامل انبار ،
آشپزخانه و شربت خانه وجود داشته است . اين سردابه زيبا ، داراي
فواره اي است كه به دليل بسته شدن چشمه هاي ورودي آب ، از كار
افتاده است . در گوشه هاي ديوارهاي دو فواره ، محل هايي براي نشستن
تعبيه شده و بالاي همان محل ها به بيرون راه دارد و براي تهويه هوا
در نظر گرفته شده است . اين مجموعه داراي سه حياط است كه دو حياط
شمالي و جنوبي بزرگتر است و حوض بزرگي نيز در آن قرار دارد. اين
حياط به حياط اندروني ، حياط بيروني و حياط جانبي معروف بوده و هر
كدام كاربرد خاصي داشته اند.
مرحوم اميني كه
از علاقه مندان و خادمان اهل بيت و مخصوصا امام حسين (ع) بود، اين
مكان را به هنگام مرگ به عنوان حسينيه وقف كرده و علاوه بر اين
مجموعه ، مقدار قابل توجهي از املاك ، زمين ها و باغ هاي ديگر خود
را نيز موقوفه اعلام كرده تا از محل درآمد املاك ، براي دادن خيرات
و نذورات در دهه اول محرم و ايام ديگر ، در اين محل استفاده شود.
جالب اين كه درب اين مكان حتي در زمان حيات مرحوم اميني هم ،
همواره به روي مردمي كه نياز به كمك داشته اند باز بوده و در صورت
مراجعه ، كسي دست خالي از اين محل برنمي گشته است.
در حال حاضر اين
مجموعه شگفت انگيز ، فقط با هماهنگي و تعيين وقت قبلي مورد بازديد
گروهي قرار مي گيرد، اما در دهه اول محرم هر سال و ساير ايام
عزاداري ، درب آن به روي عموم مردم باز است .
قزوين شهر آب
انبارها
مي گويند يكي از
دلايل انتقال پايتخت از قزوين به اصفهان كمبود آب در اين شهر بوده
است . كمبود آب در قزوين سابقه طولاني دارد و حتي ناصر خسرو در
سفرنامه خود به آن اشاره كرده است . از قرن پنجم هجري ، افراد خير
براي رفع كم آبي شهر اقدام به حفر قنات كردند، اما چون باز هم در
تابستان كم آبي بوجود مي آمد، مردم ثروتمند و خير در محلات مختلف
به ساخت آب انبار پرداختند. ساخت آب انبارهاي متعدد در اين شهر
باعث شد همانطور كه يزد به عنوان شهر بادگيرها معروف شده ، قزوين
نيز به عنوان شهر آب انبارها مشهور شود. از جمله آب انبارهاي معروف
اين شهر آب انبار مسجد جامع كبير است . اين آب انبار ، تنها آب
انباري است كه به طور حتم مربوط به دوره صفويه است و توسط شاه
سليمان صفوي در سال 1093 بنا شد و بنا به قولي ، باني ساخت آن يكي
از امراي بزرگ نظامي به نام علي خان بوده است . اين آب انبار
برخلاف بقيه آب انبارها كه ديواري از ساروج (خميري از آهك و خاكستر
) دارند، ديوار و كف آن آجري است . ورودي بنا داراي طاقنمايي با
قوس جناغي است و با 36 پله به مخزن آب وصل مي شود. فضاي اين سرداب
باارتفاع 17 متر ، طول 23 و عرض 9 متر و ديواري به قطر 2 متر، با
سه طاق و سه نيم گنبد پوشش داده شده است و پلكاني در ضلع غربي اين
سرداب تا 9 متري كف مخزن تعبيه شده كه براي اطلاع از ميزان آب و
تميز نمودن آن مورد استفاده قرار مي گرفته است . قنات خمار تاشيه
به اين سرداب مي ريخته است .
مدير سازمان ميراث فرهنگي شهرستان قزوين در مورد احتمال تغيير
كاربري آب انبارها مي گويد: برخلاف بعضي مكان ها مانند تخت جمشيد
كه كل فضا، بكر و دست نخورده بايد حفظ شود، بعضي بناها اجازه و
امكان تغيير كاربري را دارند. اين بناها با توجه به حجم بزرگ و
جالب توجه آنها مي تواند تبديل به سينما، سفره خانه و يا كتابخانه
شود، ولي قبل از هر اقدامي تمامي تمهيدات لازم براي جلوگيري از
بروز هر گونه آسيب و خسارتي به كار خواهد رفت.
از ديگر آب
انبارهاي بنام قزوين ، آب انبارهاي سردار بزرگ و سردار كوچك هستند.
باني ساخت آنها ، دو برادر به نام هاي محمد حسن خان و محمد حسين
خان سردار ، هر دو از فرماندهاي فتحعلي شاه بوده اند.
آب
انبار سردار بزرگ با 48 پله به مخزن سرداب مي رسد و مخزن آن مكعبي
است با ابعاد 17*17*17 . اين اب انبار با وجود داشتن چنين وسعتي
بدون ستون و تك گنبدي است . آب انبار سردار كوچك ، روبه روي مسجد
–
مدرسه سردار قرار دارد. ورودي اين آب انبار با 37 پله به مخزن مي
رسد و داراي كتيبه اي از سنگ مرمر و اشعاري به خط نستعليق است و
داراي ستوني در وسط آب انبار است . سال گذشته در محل آب انبار
سردار بزرگ به مدت ده شب شاهنامه خواني برگزار شد كه با استقبال
عمومي مواجه شد و به همين دليل سازمان ميراث فرهنگي مشغول بررسي
پيشنهادهاي رسيده از سوي مردم ، براي انتخاب كاربري اين آب انبار
است . از ديگر آب انبارهاي معروف قزوين آب انبار حاج كاظم و آب
انبار حكيم را مي توان نام برد.
|
