|
عمارت مثمن
‹‹
…
واز آن جمله باغي است موسوم به ياغ دولت آباد كه صبا از زلف پرتاب
بنفشه اش مشك ناب گشوده و شمال از جعد پر شكن سنبلش عبير تر ربوده
، رخسار خوبان از گلهاي سيرابش طراوت جويد و عارض مهوشان از شكوفه
هاي رنگينش لطافت وام مي گيرد ، آواز بلبلش هوش رباي اهل دل و صوت
قمريش تاراج گر صبر عاشق كامل
…
از نشئه فرح افزاي هوايش نرگس بي جام مست و از فيض نسيم عنبر شميمش
بنفشه خمار آلوده و باده پرست و اگر در هواي گلهاي آتشينش كسي آتش
پرست شود رواست و اگر در خدمت سر و پاي نازنينش نيك بخت كمر خدمت
بندد بجا :
فكنده سنبل تر زلف بر دوش گشاده باد نسرين را بنا گوش
(1 )
محمد تقي خان
مشهور به ( خان بزرگ ) از رجال نامي دوره زنديه و افشاريه و سر
سلسله خوانين يزد ( متوفي به سال 1201 ) و از صاحب نفوذان مقتدر
دوران خويش بود ، وي به آباداني هاي بسياري در يزد پرداخت ،
فرزندان وي نيز به تبعيت از پدر راه او را ادامه دادند كه از
آباداني هاي خان بزرگ و فرزندانش مي توان باغ و عمارت دولت آباد ،
حمام ومدرسه خان را نام برد كه اين آخري از بناهاي جالب و عام
المنفعه يزد بوده و هست و كماكان نيز محل تدريس و تلمذ اهل علم است
.
خان مذكور ، براي برپا داشتن باغ دولت آباد مقرر نمود قناتي به
وجود آورند كه طول آن 53 كيلومتر بود . سپس از آب اين قنات باغ
دولت آباد كه شاهكار باغات ايراني است را بنا نهاد .
عمارت اصلي دولت آباد عمارت مثمن ياهشتي است كه در
وسط آن ايوان اصلي با طرح هشت ضلعي قرار دارد و حوض كوچكي زير باد
گير و بعد حوض بزرگتري كه آن هم مثمن است در وسط ايوان قرار گرفته
و جالب توجه آنكه خود يزد مرمرهاي زيبا فراوان داشته ولي خان بزرگ
دستور مي دهد تا از مراغه سنگهاي مرمر بياورند و در ازاره هاي بنا
و از همه مهمتر در حوض يكپارچه آن به كار گيرند .
در سه طرف ايوان سه اتاق در سه ضلع آن وجود دارد كه در هر كدام
حوضي مستطيل قرار گرفته و با آبراهه هاي مخفي به حوض ايوان راه
دارد . سه پنجره مشبك با شيشه هاي رنگي در سه ضلع بنا شكوهي دو
چندان به عمارت داده و منظره طلوع و غروب آفتاب از پشت اين شيشه ها
چشم نواز اهل دل است . رنگهاي قرمز ، زرد ، آبي و سبز شيشه ها و
بازتاب آن بر ديوار و كف اتاقها بسيار بديع و زيباست .
عمارت هشتي ( مثمن ) در سه ضلع خود داراي تالار و
منظر وصفه در طبقه دوم است ، كه ديواره گچبري مشبك در سه طرف ايوان
خود نمايي مي كند .
بادگير عمارت از خود عمارت مشهورتر است ، بادگيري با قاعده هشت
ضلعي كه بلندترين بادگير ايران است و در نوع خود بي نظير . مي
گويند اين بادگير در زمان خود بلندتر بوده ولي در سال ( 1302 ه.ش )
به علت نگراني از ريزش از روزنها به بالا تخريب مي شود و اخيرا
بازسازي شده است .
از نكته هاي ديگر كه قابل توجه است ، قنات و آبي
است كه اين باغ را آباد كرده . محمد تقي خان از پنج رشته قنات خارج
از شهر يزد قنات واحدي ساخت كه به قول يزديهاي قديم آب آن به دجله
پهلو مي زد . مؤ لف جامع جعفري در ذكر اين قنات آورده است :
‹‹.. وتنقيه پنج رشته قنات نمودند كه هر يك به تنهايي در وفور آب
پهلو به دجله بغداد مي زدند ، بلكه رود نيل در جنب آن پنج روز
معجزه مسيل چون بركه اي است در جنب درياي نيل وپنجاب لاهور در پيش
آن درياي پرشور به مثانه آبگيري است در پيش درياي شور .
( واز آن قناتها ) اول تقي آباد است، دوم دولت آباد، ( و اين دو
رشته از احداثيهاي بندگان عظمت نشان عالي است كه مهندس همت بلندش
هر دورا از نو بنا نهاده و درزمين بكري كه قابل اين اساس ديده
ريخته )
سوم باقر آباد است و آن دراصل قناتي بود بسيار
جزئي واقع در دامن كوه ‹‹ مذوار ›› كه قليل آبي از آن گاهي به كام
لب تشنگان آن وادي از مرغ و ماهي مي رسيد ، بلكه چاهي بود بي سر و
بن كه تمام استعدادش در قوه مانده بود و مطلقا آثار
استعداد از ملاحظه آن ظاهر نبود و چون توجه خاطر فيض مظاهر عالي به
تنقيه و تصفيه آن تعلق گرفت رفته رفته آبي به روي كارآورد كه گويا
به دريا راهي پيدا كرد از كف دريا راهي پيدا كرد از كف دريا نوال
ان عديم المثال استعداد همت نمود ، چهارم بغداد آباد و پنجم مهدي
آباد . ›› (2 )
قنات دولت آباد درسر راه خود و در مسير ده فرسخي
زمينهاي بسياري را سيراب مي نمود ه و آباد مي كرده
كه پانصد درب باغ و دو هزار جريب و يا شايد بيشتر را آبياري مي
كرده است . حيف و صد حيف كه از آن همه پر آبي اين قنات خبري نيست و
درهمان ابتداي سررشته قنات به مصرف كشاورزي مي رسد .
بجز باغ و عمارت مثمن ، دولت آباد داراي عمارات
ديگري بوده از جمله : ديوان خانه ، آب انبار ، اصطبل و اشترخان (
شترخان ) . ديوان خانه كه با دواره باريك از عمارت هشتي جداشده ،
اين عمارت با بادگير مربع مستطيل شكل كوتاه تري در سمت راست عمارت
مثمن مشهود است .
ساخت اين باغ و عمارات آن 10 سال به طول انجاميد ،
اين باغ تا زنده بودن محمد تقي خان زنده بود ولي پس از وفات وي
آثار خزان و تاراج زمان نقش زيبايي آن را ربود و اين اثر مشهود
دوره زنديه رو به ويراني نهاد . نزول و مرور عساكر و جنود شاهان و
مسافرين دارالامان كرمان نيز از علل خرابي اين بنا بوده است .
بعدها در زمان حكومت شاهزاده جلال الدوله ( پسر ظل السطان ) به
مرمت اين عمارت اقدام مي شود ولي به آباداني روزگار محمد تقي خان
بر نمي گردد.
هم اكنون درقسمتهايي از باغ و عمارات آن مرمت هايي در دست اقدام
است ولي درديگر قسمتها هيچ اثري از مرمت و احياي آن نيست و يا روند
آن بسيار كنداست ، گرچه اداره ميراث فرهنگي و دفتر تبصره 36 دست به
اقداماتي زده اند ولي بازسازي اين بناها بايد مورد توجه جدي تري
قرار گيرد ، لزوم پرداختن به اين امر بر هيچ كس پوشيده نيست ، تا
دير نشده و افسوس برايمان باقي نماده بايد به احياي اين آثار
تاريخي همت گماشت . باز هم مكرر مي آوريم كه اين باغ از جمله
زيباترين و بديع ترين باغات ايراني و نمونه اصيلي از باغ ايراني
است كه مي تواند براي مهندسان و محققان و دوستداران معماري ايراني
نمونه اي قابل تأمل و تفكر باشد .
پاورقي ها
1 ) قسمتي از وقف نامه قنات باغ دولت آباد . نوشته ميرزا سيد احمد
اردكاني بر گرفته از كتاب جامع جعفري
2) همان مأ خذ
|
