مسجد دو مناره سقز
موقعيت جغرافيايي شهرستان سقز
شهرستان سقز بين ارتفاعات نامنظم سلسله جبال زاگرس در استان
كردستان ، در جنوب درياچه اروميه و بر سه راهي سنندج ـ يبوكان ـ
بانه ،در ميان تپه هاي كم ارتفاع شمالي كوههاي هيجانان و امتداد
شرقي موههاي ملقرني قرار گرفته است ؛ و بستر رودخانه سقز ، انها را
از دشت كم وسعت كهريزه جدا مي كند . اين شهرستان بر روي دو تپه
طويل كه رودخانه كوچكيي به نام وليخان آن دو را از هم جدا مي كند ،
بنا شده است . زول جغرافييايي اين شهر 46 درجه و 16 دقيقه شرقي از
نصف النهار گرينويچ ، و عرض جغرافيايي آن 36 درجه و 16 دقيقه شمالي
از خط استواست ، و از سطح اقيانوس نيز 1476 متر ارتفاع دارد .
جمعيت سقز طبق آخرين آمارهاي ارائه شده حدود 250 هزار نفر ، و
مساحت آن نيز حدود 4370 كيلومتر است .
وجه تسميه سقز ،
احتمالا اين باشد كه در زماني كه سكائيان در جنوب درياچه اروميه ،
سرزمين ماننا . ساكن شدند ، سقز را به پايتختي خود برگزيدند. در
نتيجه ، اسمشان بر اين سرزمين مانده است . نظريه ديگر نيز كه زياد
مستند نيست ، اين است كه در اين منطقه در قديم دررخت ون زياد وجود
داشت كه از شيره اين درخت ، سقز يا آدامس طبيعي درست مي كردند . در
نتيجه ، اين سقز را به اين منطقه داده اند . آب و هواي اين شهرستان
سرد كوهستاني است .
سابقه تاريخي سقز
در بيرون محوطه اصلي شهر ، بناها ، تلهاي باستاني و همچنين
قبرستانهاي متعدد مربوط به ادوار مختلف تاريخ سكونت انسان مشاهده
مي شود . اما از همه اين داده ها مهمتر ، مي توان به غار كرفتو و
قلعه باستاني زيويه اشاره كرد .
غار كرفتو در
فاصله 75 كيلومتري شمال شرق سقز قرار دارد ، كه از يك صخره طبيعي
تشكيل شده است . در آن ، اتاقها و دهليزهايي وجود دارد كه نيمي از
انها دست ساز ، و نيم ديگر طبيعي
اند . با توجه به مطالعات و كاوشهايي كه در اين محوطه انجام شده
است . مي توان آن را به دوره نوسنگي نسبت داد . همچنين كتيبه
يوناني كه در سر در ورودي يكي از اتاقهاي طبقه سوم اين غار وجود
دارد و غار را به عنوان محل سكونت هركول معرفي مي كند و نيز
نقشهايي كه اغلب مي توان آنها را به دوره اشكاني نسبت داد ، به اين
نكته دلالت دارند كه اين غار در ادوار مخختلف تاريخي و پيش از
تاريخ ، مورد استفاده انسان بوده است .
بر اساس كاوشهاي
باستان شناسي كه طي چند دهه اخير در تپه باستاني زيويه صورت گرفته
است ، مي توان قدمت آن را به دوره ماننايي نسبت داد ، كه از آن به
عنوان يكي از پايتختهاي آنها ، استفاده يم شد . بعد از ماننايي ها
نيز مادها بين سده هاي 6 تا 8 ق. م ، از اين محل براي سكونت
استفاده كردند . درباره سابقه تاريخي محدوده اصلي سقز نيز بايد
مكانهايي همانند مسجد دو مناره مربوط به دوره صفويه را به عنوان
معيارتاريخگذاري و پيشينه تاريخي در نظر بگيريم ، كه در كل مربوط
به دوره افشاريه به بعدند .
موقعيت مسجد دو مناره
مسجد دو مناره سقز واقع در محله ميان قلعه سقز و در دامنه يگانه
تپه تاريخي داخل شهر ؛ يعني نارين قلعه ، و در واقع در بافت قديم
شهر ، در خيابان امام خميني و پشت حسينيه سقز ، قرار دارد . اين
مسجد در محيطي آزاد ساخته شده ، و از هر چهر طرف باز است . از طرف
شمال به يك كوچه سه متري محدود به تپه قلعه قديم نارين قلعه و
خيابان امام ، و از طرف جنوب به محوطه باز حوضخانه راه دارد . در
جهت غرب به يك گذرگاه چهار متري ، و از طرف شرق نيز به يك كوچه يك
متري محدود است ( تصوير شماره 2) . اين مسجد در سال 1380 با شماره
ثبتي 2600 ، جزء آثار ملي كشور به ثبت رسيد.
ارزش تاريخي مسجد
بناي مسجد طبق
روايات محلي ، به زمان شيخ حسن مولان آباد ، از عرفاي حكيم
رياضيدان
مشهور عصر
افشاريه ، بر مي گردد . هنگام عزيمت نادرشاه افشار به بغداد وي از
منطقه سقز عبور كرد و طبق درخواست شيخ حسن مولان آباد براي ساخت
مسجدي براي اهالي شهر سقز . ننادرشاه دستور ساخت اين مسجد را در
بافت قديم شهر سقز داد . در حال حاضر نيز برخي از اهالي منطقه به
اين مسجد ، مسجد شيخ حسن مولان آباد مي گويند .
از
نشانه ها و دلايل صحت اين مدعا ، اين است كه در اين سفر ،نادرشاه
دو عصاي مرصع و يك سفره منقوش زيباي چرمي را نيز به شيخ حسن هديه
مي دهد . اين وسايل در حال حاضر ، در قريه مولان آباد ، كه آرامگاه
اين عارف عالي رتبه در آن قرار دارد . نگهداري مي شود . همچنين ،
يك جلد كلام ا…
مجيد خطي در مقبره شيخ حسن است ، و تاريخ آن به اواخر دوره افشاريه
دلالت دارد . همچنين با توجه به كاشيكاريهاي اين مسجد كه بيشتر
مربوط به اواخر افشاريه و اوايل زنديه است و خصوصيات آن دوران را
دارد مي توان به طور قطع مطمئن شد كه بنا مربوط به دوره افشاريه
است ، و در دورانهاي بعدي مرمت شده و تعميرات جزئي در آن صورت
گرفته شده است .
شرح بناي مسجد
مسجد دو مناره سقز ، پلاني تقريبا مربع شكل دارد . در ساخت اين
مسجد ، از مصالحي مانند : خشت خام ، ملات گل ، سنگهاي لاشه ، آجر و
چوب استفاده شده است .
ورودي اصلي اين مسجد ، در ضلع غربي قرار گرفته است . اين در ورودي
، سر در آجري با بافت گره چيني آجر و كاشي زرد رنگ دارد ، كه معرف
دوره زنديه است . بعد از در ورودي ، يك دالان ارتباطي براي رسيدن
به شبستان مسجد قرار دارد . ابعاد اين دالان ارتباطي ، حدود 3 در
5/3 متر است ، كه از همين دالان به وسيله نه پله مي توان به پشت
بام مسجد رسيد. پله هاي اين راه ارتباطي ، بدين صورت ساخته شده اند
كه از چوبي جهت لبه پله استفاده نموده ، و براي ساخت پله ها پشت
اين لبه چوبي را به وسيله سنگهاي لاشه ، خشت خام و اندودكاه گل پر
كرده اند .( شكل شماره 1)
شبستان مسجد دقيقا در ضلع شرقي اين دالان قرار دارد ، كه از طرق
درگاه جداگانه مي توان به آن را ه يافت . ابعاد اين شبستان ، حدود
10 در 12 متر است .. سقف اين شبستان با ارتفاع 2 متر و 80 سانتيمتر
ـ همانند بيشتر مساجد آن محل ـ بر روي چهار ستون چوبي تقريبا مدور
با سر ستونهاي چوبي مشكل ، تكيه داده است . پشت بام اين مسجد تا
سال 1364 ،كاهگلي بود ؛ كه در آن سال با همت اهالي محله ، اندود
كاهگل برداشته و پشت بام بنا آسفالت شد . قطر ستونهاي اين بنا در
حدود 35 سانتيمتر است . كه بر روي پايه ستونهايي سنگي با همين قطر
قرار دارند ( تصوير شماره 4).
در
ضلع جنوبي اين شبستان و قبل از هر چيزي ، محراب مسجد جلب توجه مي
كند . اين محراب ، بافت قديم خود را كه همان طاق هلالي باشد ، حفظ
كرده است . البته به دليل اينكه در سال 1378 همه مسجد گچكاري مجدد
شد ، تغييراتي در تزيينات و مشخصه هاي آن به وجود آمد ؛ به طوري كه
امروزه فقط محرابي هلالي مشاهده مي شود كه بر بالاي آن “ بسم ا….
الرحمن الرحيم ” با گچ ، قالب گيري شده است . در
ضلع جنوبي شبستان علاوه بر محراب ، دو راه ارتباطي ديگر كه دقيقا
شكل محراب را دارند ، براي راه يافتن به ايوان جلوي مسجد ، تعبيه
شده است ( تصوير شماره 3).
قطر ديوارهاي اين مسجد ،حدود يك متر و 70 سانتيمتر است ، كه در ضلع
جنوبي و داخل محراب ، بوضوح مي توان آن را مشاهده كرد . راز
استحكام و پايداري بنا از دوره افشاريه تاكنون ، بدون ترديد همين
ضخامت و ستبري ديوارهاي آن است . در ضلع شرقي شبستان ، شش تاقچه با
اندازه هاي متفاوت قرار گرفته است ، كه از ان براي نگهداري مصحفها
و وسايل ديگر مربوط به مسجد استفاده مي شود .. در اين ضلع ، همچنين
يك در ارتباطي به اتاق در ضلع شرقي مسجد كه براي انباري از آن
استفاده مي شود ، تعبيه شده است ( شكل شماره 1).
در ضلع شمالي
شبستان و در زمانهاي قبل ، سكويي وجود داشت كه احتمالا كاربرد آن
براي اين
بود كه بچه هايي كه در نماز يوميه شركت مي كردند ، بالاي آن
نمازشان را به جا مي آوردند و مي توانستند امام جماعت مسجد را
ببينند. اين سكو در حال حاضر وجود ندارد . در اين ضلع در سال 1379
، شومينه اي ساختند كه بيشتر جنبه تزييني دارد . و از آن استفاده
چنداني نمي شود در اين ضلع شبستان بجز اين شومينه ، ديگر هيچ گونه
عنصر تزييني ، همانند تاقچه يا عناصر ديگر ، ديده نمي شود ( تصوير
شماره 5) .
در
ضلع غربي شبستان ، چهار تاقچه با اندازه هاي متفاوت ساخته شده اند
، كه همان كاربرد تاقچه هاي ضلع شرقي را دارند . تاقچه هايي كه از
آنها نام برده شد ، به دليل متاخر بودن گچكاري مسجد ، مشخصه بارزي
ندارند كه بتوان آن را بر شمرد . فقط ، تاقچه هايي اند معمولي با
شكل تقريبا مستطيلي ، كه البته ديوارهاي اضلاع شبستان را از
يكنواختي بيش از حد خارج كرده اند .
در
ضلع غربي مسجد علاوه بر دالان ارتباطي به شبستان اصلي مسجد ، دو
اتاق ديگر نيز وجود داررد كه در ادوار پيشين ، محل سكونت طلبه هاي
ديني و محل درس خواندن آنان بود . در حال حاضر ، كاربري اين دو
اتاق عوض شده ؛ به طوري كه يكي از اتاقها به وضو خانه تبديل شده ،
و اتاق ديگر نيز خالي مانده است . راه ارتباطي به اين اتاقها ، از
داخل شبستان است . از طريق اتاق اول ، مي توان به اتاق دوم راه
يافت ( شكل شماره 1).
احتمالا ، از
ايوان جلويي مسجد ، به عنوان مصلاي تابستاني استفاده مي شد . به
دليل اينكه اين مسجد همانند اغلب خانه هاي اين منطقه بر سطحي
شيبدار بنا شده است ، معماران اوليه آن براي اينكه بتوانند مسجد را
بر روي سطحي مسطح بنا كنند .مجبور شدند در جلويي مسجد سكويي از
سنگهايي لاشه با ارتفاعي در حدود 4 تا 5/4 متر بنا نمايند ، و سپس
مسجد را بر روي اين سكوي سنگي بنا كنند . ايوان جلوي مسجد ، دقيقا
بر روي اين سكوي سنگ چين ساخته شده است . ابعاد اين ايوان 80/4 در
16 متر مي باشد . كه با شبستان اصلي مسجد داراي بامي در يك سطح است
. اين ايوان در ضلع غربي ، همانند خود مسجد ،در مجزايي دارد . بر
بالاي اين در ورودي ، سر دري با بافت گره چيني آجر و كاشي هست ، كه
در آن عبارت : “ علي مدد” نقش شده است . علاوه بر
اين در ورودي را
مي توان از طريق محراب و درهاي جانبي آن ؛ يعني از داخل شبستان
مسجد ، به اين ايوان راه يافت ( تصوير شماره 7) .
در
ضلع جنوبي اينن ايوان ، شش ستون چوبي با سر ستونهايي دقيقا مشابه
ستون و سر ستونهاي داخل شبستان تعبيه شده است . كه بار سنگين سقف
ايوان را به دوش مي كشند ( تصوير شماره 1 ).
كف اين ايوان ،
تقريبا 50 سانتيمتر از كف شبستان اصلي مسجد پايين تر است . به همين
دليل ، ستونهاي آن نيز در حدود نيم متر ازز ستونهاي داخلي شبستان
بلندترند . نكته قابل توجه در اين ايوان ، اين است كه براي پوشاندن
سقف آن ، از چوبهاي يك پارچه اي به طول تقريبي پنچ متر استفاده شده
است . علاوه بر ستونهاي چوبي در اين قسمت ، نرده چوبي نيز با طرح
ساده براي جلوگيري از پرت شدن افراد از ايوان به پايين مسجد ،
تعبيه شده است . كل اين مجموعه ايوان ، بخ جلوي مسجد نمايي بسيار
ديدني و زيبا بخشيده است . همين بافت جلويي مسجد ، آن را در ميان
مساجد منطقه كردستان و شايد هم ايران و متمايز كرده است .
در ضلع شرقي
ايوان ، مقبره يكي از امامان جماعت مسجد ، به نام سيد حكيم ، قرار
دارد . مردم براي تبرك و زيارت ، هر روئزه آنجا مي روند ( تصوير
شماره 6).
گلدسته هاي مسجد
موقعيت دو گلدسته بسيار زيباي اين مسجد ـ كه وجه تسميه مسجد نيز
شده اند ـ بدين صورت اسست كه دو گلدسته در ضلع شرقي و غربي مسجد ،
و دقيقا در موازات محراب مسجد قرار گرفته اند . هر دو گلدسته ، به
صورتي بنا شده اند كه نيمي از آنها داخل ديوارهاي مسجد قرار دارد ،
و نيمه ديگر آن نيز بيرون است ( شكل شماره 3) .
براي ساخت مناره
ها در پي ، از سنگ استفاده شده و براي بدنه ، كلا آجر و كاشيهاي
معقلي رنگي به كار رفته است . اين گلدسته ها با استفاده از كاشيهاي
معقلي و با نقوش زيباي هندسي ، تزيين
شده اند . البته
، تزيينات كاشيكاري دو گلدسته ، متفاوت است . و در كل گلدسته ضلع
غربي تزيينات بيشتري دارد ( تصوير شماره 2) . براي ورود به داخل
گلدسته ها ، از پشت بام و از طريق دريچه كوچكي كه با يك فرم در هر
دو مناره تعبير شده است ، مي توان به داخل مناره ها راه يافت ،
انتهاي مناره ها با شش ستون استوانه اي كوچك و با ارتفاع تقريبي يك
متر ، به سقف مناره ها منتهي مي شود ( تصوير شماره 7) .
ارتفاع گلدسته ضلع غربي از سطح پشت بام ، حدود 5 متر و 30
سانتيمتر است ، و2 متر و 8- سانتيمتر قطر دارد ، كه با 11 پله ، مي
توان به بالاي آن راه يافت . گلدسته ضلع شرقي نيز ارتفاعي حدود 5
متر و 80 سانتيمتر ، و قطري حدود 2 متر و 60 سانتيمتر دارد ، كه
راه ارتباطي بر بالايي آن نيز از طريق 12 پله ممكن مي شود ( شكل
شماره 4) .
گلدسته ضلع غربي ، 15 سانتيمتر به طرف كوچه غربي مسجد منحرف مي
باشد ( تصوير شماره 7) . در ادوار پيشين مؤذن براي اذان گفتن به
بالاي اين مناره ها مي رفت تا صدايش به گوش همه محله برسد . اما در
حال حاضر ، اين رسم منسوخ شده است ، و مناره ها اين كاربرد خود را
از دست داده اند .
حوضخانه مسجد
حوضخانه اين مسجد در منتهي اليه ضلع جنوبي مسجد و مجزا از آن ساخته
شده است . از طريق 14 پله مرمرين سفيد كه در غرب مسجد ساخته شده
اند ، مي توان به آن راه يافت . اين حوضخانه از نظر معماري ، اهميت
فراواني دارد و همزمان با بناي اصلي مسجد ، ساخته شده است . پلان
كلي ساختمان هشت متر است ، كه اضلاع چهارگانه ان در انتهاي
ديوارها ، به وسيله چهار فيلپوش متوسط ،به سقفي گنبدي با قطر
تقريبي 5 متر منتهي مي شود ( تصوير شماره 8).
براي روشنايي
داخل نيز در اطراف گنبد ، روزنه هاي مدوري تعبيه شده است . كه
براحتي روشنايي داخل حوضخانه را تامين مي كند . در ساخت اين بنا
نيز همانند مسجد در پي ، از سنگ
و براي بدنه ، از
آجر استفاده شده است . كف اين حوضخانه ، سنگ فرش زيبايي دارد . در
چهار طرف حوض نيز چند عدد سنگ خاراي ميان تهي براي نشستن كساني كه
وضو مي گيرند ،گذاشته شده است .
شبكه آبرساني حوض و آبريزگاهها در قديم ، بدين صورت بود كه آن
كاريز به وسيله جوييهاي سنگي ، به داخل حوض سرازيريمي شد . اين آب
از داخل حوض نيز دوباره به وسيله جوييهاي سنگي ، به ترتيب از
آبريزگاهها عبور مي كرد و در انتها ، به بيرون محوطه آبريزگاهها و
حوضخانه سرازير مي شد . اين شبكه در حال حاضر ، آبريزگاهها را شامل
نمي شود . فقط حوضخانه از آب بسيار گوارا و روشن كاريز تغذيه مي
كند ، و در آبريزگاهها از آب شهري استفاده مي شود ( تصوير شماره 9)
. بنابر اظهارات معتمدان محل ، در كنار اين حوض ، در اتاق مجزا حوض
ديگري نيز وجود داشت كه براي غسل كردن نمازگزاران و تطهير اموات ،
از آن استفاده مي شد . اين حوض بعدها براي گسترش آبريزگاهها ، از
بين رفت . در گوشه هاي ديوار اين حوضخانه ، به تناوب هر شش رديف
آجر ، تيكه هاي چوب دقيقا به ضخامت آجرها كار گذاشته شده تا فشار
ديوارها را مهار كند و از ترك خوردن ديوارها جلوگيري شود .
عناصر تزييني
عناصر تزييني به كار رفته در داخل اين مسجد ، همان تاقچه هاي
گچكاري شده ، شومينه ضلع شمالي ، شبستان و سرستونهاي چوبي به كار
رفته در مسجد است . ديوارهاي بيروني مسجد ، با استفاده از طاقنما
هاي آجري تزيين شده است . در هر طاقنما ، مقدار زيادي شمسه كلوك
معقلي ، به طور ساده يا چهار لنگه با تركيب زيبايي به كار رفته است
. از ديگر عناصر تزييني ، سرو معقلي مي باشد كه همه اين عناصر
تزييني . بر روي زمينه آجري با بافت ساده يا حصيري نقش شده اسست .
كاشيهاي معقلي كه براي تزيين به كار رفته اند . شامل چهار رنگ :
سفيد ، آبي ، زرد و سياه است ( تصويرهاي شماره 6و7).
كاربري بنا
درباره ماربري
بنا و نوع بهره برداري از آن ، بايد ذكر كرد كه از اين مسجد از
ابتداي سساخت ، به عنوان پايگاه مذهبي و اجراي فرييضه پنجگانه نماز
جماعت استفاده مي شده است . همچنين ، طلبه هاي علوم ديني نيز براي
طلب علم ، پيش ماموستا و روحاني اين مسجد مي آيند و مدارج علوم
ديني را كسب مي كنند . همچنين ، از طرف سازمان ميراث فرهنگي استان
كردستان پيشنهاد شده است كه از اين مسجد در آينده ، به عنوان
كتابخانه ديني و مذهبي نيز استفاده شود.
برنامه مرمت مسجد
اين مسجد در ادوار مختلف ، مرمت شده است . كهنترين تاريخي كه
درباره مرمت اين مسجد در دست است ، تاريخ 1329 ه.ق را نشان مي دهد
. اين تاريخ . روي يك سنگ نبشته كوچك ، در داخل مقبره سيد حكيم ذكر
شده است . اين سنگ نبشته روي تاقچه سمت راست مقبره تعبيه شده ، و
در آن نام سيد حكيم و خادم آن موقع نيز امده است . با توجه به اين
سنگ نبشته ، مي توان گفت كه احيانا در تاريخ ذكر شده ، سقف مسجد را
برگردانده اند . چنين به نظر مي رسد كه پيش از تعمير ، سقف اين
مسجد همانند سقف حوضخانه ، لاجري بود و در اين تاريخ ، تيرهاي چوبي
بر آن كار گذاشته شد . از آن تاريخ تا سالهاي اخير، هر ساله يا يك
سال در ميان ، مرمتها و تصرفهايي در مسجد صورت گرفته است . اما
آنچه در اينجا قابل ذكر است ، برنامه مرمت سال 1378 به بعد است .
در
سال 1378 ، ديوارهاي داخل مسجد و ايوان ضلع جنوبي آن گچكاري شده ،
و سقف مسجد قير پاشي وديوارهاي ضلع غربي نيز رفع رطوبت گرديد.
در
سال 1379 ، ديوارهاي حوضخانه و سقف گنبد دارد آن بندكشي شد . علاوه
بر اينها . كارهاي مرمتي جزئي نيز در ديوارهاي اضلاع مختلف مسجد ،
صورت گرفت .
در سال 1380 ،،
برنامه مرمتي جامعتري صورت گرفت ، به طوري كه مناره ها مرمت و
بندكشي شد ، و پله هاي داخل مناره ها كاشيهاي به كار رفته در
ديوارهاي مسجد و مناره ها بازسازي
گرديد. ديگر
برنامه هاي مرمتي اين سال عبارت بودند از : سقف كوبي داخل شبستان
مسجد ، مرمت ستونها و سرستونهاي چوبي داخل مسجد ، و رنگ آميزي آنها
.
منابع :
1.
اشتوران ، رسول ، غاركرفتو ، پايان نامه فوقق ليسانس باستان شناسي
2.
سازمان ميراث فرهنگي استان كردستان ،مدارك
مربوطط به مقاله
3.
فاروقي ، عمر ، نظظري به تاريخ و فرهنگ سقز ، 1374
4.
كاوه ، مصطفي ، مونوگرافي شهر سقز ، 1370
5.
كيخسروي ، رشيد ، دوران بي خبري
|
