موسيقي در ايران

تاريخ موسيقي ايران زمين را مي توان به دو بخش تقسيم كرد و آن دو بخش عبارتند از:

الف - دوران پيش از اسلام

ب- دوران پس از اسلام

براي بررسي دوره پيش از اسلام ، منابع معتبر ما همان حجاري ها ، مجسمه ها و نقوش روي ظروف به دست آمده مي باشد كه از 1500 سال قبل از ميلاد آغاز مي شود.

از مجسمه هاي كشف شده در حيطه قلمرو ايران باستان كه در شوش به دست آمده  ساز ني شبيه (( تنبور )) امروزي مشاهده مي شود كه نمايانگر يك ساز ملوديك در آن زمانها است. در حجاري هاي طاق بستان گروه نوازندگان چنگ نواز و سازهاي بادي نيز مشاهده مي شوند. بيشتر اطلاعات ما از ايران پيش از اسلام محدود به كتب تاريخي  و اشعار سده هاي اول دوران اسلامي است. در هر حال ما اطلاعي از موسيقي كاربردي و نحوه اجراي دقيق موسيقي در آن دوران نداريم ، اما در دوره بعد از فتح ايران توسط اعراب تا آخر دوره خلفاي راشدين كه در سده اول حكومت اسلامي حكمراني مي كردند انواع موسيقي ممنوع بود.

موسيقي با به روي كار آمدن بني اميه حدوداً آزادي بيشتري پيدا كرد و از اين دوران تا دوران خلفاي عباسي، دوره اوج شكوفايي موسيقي نظري و عملي ايران و اسلام است كه در اين دوران كساني مثل فارابي ، ابن سينا ،خواجه نصيرالدين طوسي، ابن زيله، صفي الدين ارموي، عبدالقادر مراغي و افراد بيشمار ديگري در موسيقي عملي و نظري ظهور كردند كه كتب و رساله هاي آنها در زمينه موسيقي موجود است.

در هر حال با ظهور تشيع در ايران و به روي كار آمدن شاهان صفوي ، موسيقي در ايران رنگ و بوي ديگري به خود گرفت و از موسيقي كه در دوران اسلامي كاربرد داشت ، جدا و رنگ ايراني آن بيشتر شد تا اين كه در دوره قاجاريه اين روند به اوج كمال خود رسيد و سيستم ديگري كه به نام دستگاه در دوره صفويه ظهور كرده بود كامل شد.

دستگاه توسط نوازندگان چيره دست آن زمان به صورت شفاهي به شاگردان سازهايي از قبيل تار، سه تار، كمانچه، ني و سنتور انتقال پيدا كرد و در همين دوران قاجاريه بود كه خط نت امروزي به ايران راه يافت و سنت شفاهي اساتيد موسيقي ايران كه به رديف موسوم بود ، به خط نت تبديل شد.

موسيقي و دوران قاجاريه

در اوايل دوران قاجاريه رديفهاي موسيقي سنتي ايران به تدريج به دستگاه ها تغيير كرد و مقامهاي بيشمار به 7 دستگاه و 5 آواز ساده شد . دليل اين تغييرات را شايد بتوان زيادي آوازها كه نحوه آموزش آنها را به صورت شفاهي مشكل مي شاخت، تلقي كرد.

البته علي اكبر فراهاني و فرزندانش تلاشهاي بيشماري را براي ارتقاي اين دستگاهها انجام دادند. لازم به ذكر است موسيقي ما، هم اكنون داراي 7 دستگاه به نام هاي شور، همايون، راست، پنج گانه ماهور، سه گانه، چهار گانه، نوا و 5 آواز با نام هاي دشتي ، افشاري ، ابوعطا، بيات ترك و اصفهان مي باشد. افشاري، دشتي، ابوعطا و بيات ترك به شور، و اصفهان ، به همايون تعلق دارد.

يك دستگاه مي تواند به عنوان يك سيستم تعريف شود. مشهورترين دسته بندي و آوازها به رديف هاي پي در پي معروف است كه به وسيله علي اكبر فراهاني و فرزندانش پديد آمده اند. اين افراد در طول دوران قاجاريه نوازنده تار بودند.

علي نقي وزيري، چهره شاخص در موسيقي ايران ، تمامي اين آوازها را به وسيله گوش كردن به موسيقي ميرزا عبدا... و آقا حسين قلي به رشته تحرير در آورد. وي تمامي اين نوشته ها را در قالب يك كتاب براي آموزش تار و ويالن جمع آوري كرد.