استاد مطهري در عرصه علم و عمل
استاد شهيد مطهري
يكي از موفق ترين و پيشروترين متفكران اسلامي در عصر جديد است كه
در گستردگي فكري ، درك زمان ، شناخت مسائل فكري ، توجه به واقعيت
ها و آشنايي با مباني ديني سرآمد هم عصران خويش بود . او عمر
پربركت خود را در راه شناخت عميق اسلام و شناساندن اين مكتب حيات
بخش ، از زواياي مختلف به شيفتگان علوم و معارف اسلامي و مبارزه ي
سرسختانه با كجروي ها و انحراف ها صرف نمود و بدين جهت حق عظيمي بر
مسلمانان ، به ويژه نسل جوان دارد و به حقيقت الگو و معلمي وارسته
و موفق براي نسل جستجوگر عصر ماست .
استاد مطهري
معلمي بود كه روزگاري چند در برج طلعت اين نسل درخشيد و چونان
شمشيري آخته بي آنكه از خرق عادات و رسوم و خرافات عوام و خواص
بهراسد ، معضلات و شبهات را در هم نورديد و اكنون كه از بامداد هجر
او 23 سال مي گذرد و نام و ياد و آثار گران سنگ او فرصتي است تا
بار ديگر جوانان پاك طينت و مشتاق حقايق نوراني اسلام ، با انديشه
هاي ژرف و ناب او در اسلام شناسي آشنا گردند . بنابراين غور در مشي
زندگي و انديشه اين متفكر بزرگ اسلامي ، كه نقشي اساسي در ايجاد
تحولات عميق اجتماعي و فرهنگي جامعه داشت ، با انگيزه ي يافتن
زواياي نهفته و مختلف زندگي و انديشه هاي سرنوشت ساز او مي تواند
نمونه و الگويي علمي و عملي براي مشتاقان طريق و پويندگان مسير
ارايه دهد و نسل جوان جستجوگر و تشنه ي واقعيت را در رسيدن به مقصد
هدايت نمايد .
1-
استاد مطهري در عرصه حيات فردي
1/1- خانواده
استاد مطهري در دوازدهم جمادي الثاني سال 1338 هجري قمري مطابق با
سيزدهم بهمن ماه سال 1299 شمسي در خانواده اي مذهبي به دنيا آمد .
مادر استاد مطهري درباره ي عنايت الهي قبل از تولد او گفته است :
«
دو ماه قبل از تولد مرنضي شبي در خواب ديدم محفلي نوراني است و
تمام زنان محل در مسجد اجتماع كرده اند . ناگاه بانويي محترم وارد
شد و دو زن نيز همراه او بودند كه بر اهل مجلس گلاب مي پاشيدند .
چون نوبت به من رسيد به آنان فرمود : سه بار گلاب بپاشيد . از او
دليل آن را جويا شدم با خوشرويي پاسخ داد : به خاطر آن جنيني كه در
رحم داري ، چنين كاري لازم بود ، زيرا او آينده اي درخشان خواهد
داشت و به جامعه اسلامي خدمات عظيم و گسترده اي خواهد كرد . »
(مطهري ، مطهر انديشه ها ، ج 1 ، ص 18 و ج 2 ، ص 655 با اندكي
تصرف)
استاد مطهري در طول عمر خود براي پدر و مادرش احترام خاصي قايل بود
، زيرا مي دانست يكي از راه هاي كسب توفيق انسان هاي بزرگ ، دعاي
والدين بر حق فرزندان بوده است . شهيد مطهري موفقيت خويش را در
زندگي علمي و اجتماعي خود مرهون دعاي پدر و مادر بزرگوارش مي داند
و مي فرمايد :
«
گه گاه كه به اسرار وجودي خود و كارهايم مي انديشم ، احساس مي كنم
يكي از مسائلي كه باعث خير و بركت در زندگيم شده و همواره عنايت و
لطف الهي را شامل حال من كرده است ، احترام و نيكي فراواني بوده
است كه به والدين خود كرده ام . به ويژه در دوران پيري و هنگام
بيماره علاوه بر توجه معنوي و عاطفي
–
با وجود فقر مالي و مشكلات مادي در زندگيم
–
تا آنجا كه تواناييم اجازه مي داد ، از نظر هزينه و مخارج زندگي به
آنان كمك و مساعدت كرده ام . » (سرگذشت هاي ويژه از زندگي استاد ،
ج 2 ، 14)
مقام معظم رهبري
در اين باره مي فرمايند :
« بارها اتفاق
افتاده بود ، در جلساتي كه ما در مشهد با آقاي مطهري داشتيم پدر
ايشان هم حضور داشت . استاد در مقابل پدرشان به قدري مؤدب برخورد
مي كرد ، و اين امر حاكي از اين بود كه عميقاـ براي ايشان احترام
زيادي قائل بودند . »
(سرگذشت هاي ويژه ، ج 2 ، ص 150)
2/1- زندگي مشترك
تاريخ زندگي
علماي ما نشان داده است كه آنان بهترين رفتار و سلوك را با همسران
و خانواده ي خويش داشته اند . يك عمر باصفا و صميميت ، با همه ي
مشكلات زندگي دست و پنجه نرم كرده و با صداقت و امانت بر مشكلات آن
فايق آمدند و فرزندان گرانقدري را تحويل جامعه دادند .
استاد شهيد مطهري چون قصد ازدواج داشت ، پس از مشورت با پدر و مادر
و برخي خويشان ، دختر آيه الله روحاني را در مشهد خواستگاري كرد .
وقتي كه خانواده شهيد مطهري براي اين منظور رفتند ، آيه الله
روحاني در مقابل اكراه برخي افراد خانه بخصوص همسرش ، اظهار داشت :
«
سال گذشته در قم به حجره ايشان (استاد مطهري) رفته بودم و با اخلاق
و خصوصيات روحي اين جوان آشنايي دارم و او را انساني پاك سرشت مي
دانم . »
(پيام زن ، ش 2 ، سال هفتم ، ص 58)
استاد مطهري با
تشكيل خانواده به قم بازگشت و زندگي جديد را با شرايط سخت اقتصادي
آغاز كرد . او گاه مجبور بود براي گذران زندگي كتاب هايش را بفروشد
و يا قرض بگيرد ، ولي چنان مناعت طبع داشت كه حتي همسر خود را از
اين ماجرا باخبر نمي كرد و نه تنها با برخورد به او ، روي در هم
نمي كشيد ، بلكه با چهره اي متبسم و شاداب با وي سخن مي گفت ، به
گونه اي كه همسرش متوجه مشكلات او نمي گرديد .
همسر آن حكيم فرزانه مي گويد :
«
براي من همسري مهربان و براي فرزندانش پدري فداكار محسوب مي گشت .
با اينكه برخي مواقع در اثر شدت كار و فشار تلاش هاي فكري ، اعتراف
مي كرد كه خسته ام و سرم گيج مي رود ، ولي با خوشرويي و قيافه اي
بشّاش به گفته هاي ما گوش مي داد و من و فرزندان را راهنمايي مي
كرد . به حق مي توان گفت كه او معلم زندگي ما بود . » (پيام زن ، ش
3 ، سال هفتم ، ص 39)
همسر شهيد استاد مطهري همچنين مي افزايد :
«
هميشه با يك حالت تواضع و آرامش با من رفتار مي كرد ، با صدايي
متين و چهره اي خندان ، به طوري كه با يك ارادت و عشق خاصي كار مي
كردم و علاقه شديد ايشان به من و محبت هايي كه مي كرد ، مرا در
انجام كارهاي منزل رغبت و شوق عجيبي مي بخشيد ، مطهري مراد خانواده
بود و افراد خانواده مريدش بودند . محيط خانه را چنان مساعد ساخته
بود كه فرزندان ، متقي پرورش يابند . تأثير رفتار پدر در فرزندان ،
آنها را راهيان راه پدر و سالكان طريق حق ساخته است . »
(مطهر انديشه ها ، ج پ ، ص 27-28)
همسر شهيد مطهري مي افزايد :
«
رفتار صميمانه و محترمانه اي بين من و ايشان بود . اگر از مسائل
مادي دنيا حرف مي زدم و گله اي داشتم اين شعر را مي خواند :
اگر لذت ترك لذت
بداني
دگر لذت نفس لذت نداني »
(پيام
زن ، سال هفتم ، ش 3 ، ص 40)
«
استاد مطهري در برابر مشكلات زندگي سخت بردبار بود و با دشوارترين
مسايل به آساني برخورد مي كرد . بارها امري در برابر ما بزرگ و چون
كوهي جلوه گر بود ، ولي چون با ايشان در ميان مي نهاديم ، با
لبخندي مسرت آميز مي گفتند : چيزي نيست ، به زودي برطرف مي شود »
(مطهر انديشه ها ، ج 2 ، ص 660)
2- استاد مطهري
در عرصه حيات علمي
1/2- معلمي فرهيخته
در قلمرو پرورش
توانايي ها و شايستگي هاي بشر ، دو نوع معلم و مربي مورد نياز است
اين كه استعدادها را بارور سازد . يكي معلم گفتار و بيان كه از
طريق آموزش ، درهاي معرفت و دانش را به روي انسان بگشايد و ديگري
معلم الگو و اسوه كه رفتار و كردار او ، راه و رسم زندگي را ترسيم
كند و دست انسان را گرفته و به مراحل كمال برساند . بررسي زندگي
انسان هاي والايي كه رفتار و كردار آنان مي تواند سرمشق زندگي ما
باشد ، براي رشد و تكامل انسان بسيار ضروري و مفيد است از اين رو
استاد مطهري هم استاد بيان و هم قلم بود و هم سرمشق زندگي از نظر
رفتار . او در بستر علم و دانش ، در جهاد قلمي و بياني ، در
پاسداري از مرزهاي حق و حقيقت ، در تهجد و نيايش در دل شب در عزت و
مناعت نفس ، در تواضع و فروتني ، در حفظ حرمت بزرگان و جهات ديگر
اسوه و سرمشق است و آشنايي با رموز و خصوصيات زندگي او مي تواند
عاشقان كمال را در عرصه علم و عمل ياري كند .
2/2- ويژگي هاي علمي
1.
قدرت فراگيري
استاد مطهري درباره ويژگي علمي افراد مي فرمايد :
«
افراد از نظر استعداد ياد گرفتن و فراگيري مطالب علمي بر دو گونه
اند . برخي در سنين جواني از قدرت فوق العاده اي برخوردارند و تا
چند سال مي توانند به شدت بياموزند ، ولي وقتي به اصطلاح پا به سن
مي گذارند ، ديگر گويي استعداد آنها خشك مي شود و فقط به هر آنچه
كه تا آن موقع آموخته اند ، اكتفا مي كنند و به اصطلاح از كيسه مي
خورند . امّا در مورد برخي ، مطلب طور ديگري است ، يعني هميشه
داراي قدرت فراگيري هستند و من از اين دسته هستم . من امروز بيشتر
از گذشته در خودم آمادگي براي آموختن احساس مي كنم . من امروز دلم
مي خواهد كه دائماـ مطالعه كنم و بياموزم و تدريس كنم و بياموزانم
. »
(رمز موفقيت استاد مطهري ، باقي نصرآبادي
، چاپ سوم ، ص 149)
اهميت اين مطلب
هنگامي روشن مي شود كه بدانيم اين سخنان را استاد مطهري يكي دو سال
قبل از شهادت فرموده است .
2.
درك صحيح
استاد مطهري از
انديشمنداني بود كه درك عميق و درستي از اسلام و معارف آن داشت .
شهيد استاد مطهري خود در اين باره چنين مي فرمايد :
« يكي از تفضّلات
الهي بر من اين است كه در حالي كه بسياري از دانشمندان اهل نظر هر
چند سال يكبار در نظريات خود تجديد نظر مي كنند و به اصطلاح تغيير
رأي مي دهند و گاه تا آخر عمر به چندين عقيده متفاوت و متضاد گرايش
پيدا مي كنند ، من از ابتداي جواني تا حال ، حتي يك سطر هم ننوشته
ام كه بعداـ ببينم غلط بوده است .
به
حمدالله هر چه كه نوشته ام و انديشيده ام از همان روزهاي اول تا
حال هنوز هم بر همان عقيده ام . گاه به نوشته هاي سي سال پيش خودم
نگاه مي كنم ، البته تكامل برايم پيدا شده ، يعني يك نظري داشته ام
به اجمال ، اكنون تفصيل داده ام ، برايم پخته تر شده يا يك دليل
براي مطلبي داشته ام و به دلايل ديگري رسيده ام ، ولي اين كه ببينم
چيزي گفته ام يا نوشته ام كه اكنون به آن معتقد نيستم و نظرم چيز
ديگري است ، چنين چيزي نيست و من اين را يكي از الطاف بزرگ الهي
براي خودم مي دانم . »
(سرگذشت هاي ويژه ، ج 1 ، ص 133)
3.
حقيقت جويي
ويژگي بارز حقيقت
جويي استاد مطهري ، موجب شده بود كه از پذيرش انديشه هاي بديع و
ارزشمند ديگر متفكران ابايي نداشته باشد . امّا هيچ گاه مطلبي را
تا در آسياي نيرومند ذهن خود كه سرشار از مفاهيم ارزشمند اسلامي
بود ، نرم و خرد نمي كرد و با اصول و مباني اسلامي منطبق و هماهنگ
نمي ديد ، به طور قالبي و كليشه اي نمي پذيرفت .
(ر.ك : به رمز موفقيت استاد مطهري ، ص 151)
4.
انصاف علمي
رعايت انصاف و خارج نشدن در ميانه روي و عدل ، يك صفت پسنديده است
. معلم اگر شاگردي را به خاطر يك عمل خلاف يا تنبلي و
…
سرزنش مي كند ، به صفات خوب او نيز بايد اشاره و توجه كند .
در صورتي كه نظر
شاگرد در مطلبي بهتر و مفيدتر از نظر معلم است ، بايد آن را با
آغوش باز بپذيرد كه به عدل و انصاف علمي نزديكتر است .
بارزترين ويژگي استاد مطهري ، داشتن روحيه ي انصاف در مسائل علمي و
اجتماعي بود . اين ويژگي سبب شده بود كه :
«
استاد مطهري بر روي حرف مخالفين نظر خود
–
هر كه مي خواهد باشد و در هر مقامي كه باشد
–
كاملاـ بينديشد ، يعني هيچ گاه با روحيه ي استكباري و بزرگ منشانه
با آرأ و عقايد حتي مخالف ترين دشمنان خود نيز برخورد نمي كردند ،
هميشه هر سخن و گفته اي را تا حد امكان تجزيه و تحليل مي كردند و
شقوق درست و قابل قبول آن را از احتمالات نادرست جدا كرده و به
حساب هر يك جداگانه رسيدگي مي كردند . اين خصلت نه تنها به عنوان
يك خصيصه اخلاقي قابل احترام و ارزش است ، بلكه به لحاظ علمي نيز
اثرات فراواني بر آن مترتب است . استاد در برخورد با مكاتب بيگانه
حتي ماركسيسم اگر نكته مثبتي مي ديدند از اعتراف به آن خودداري نمي
كردند و اين يكي از عللي است كه آثار ايشان حتي در مخالفين نيز
مؤثر افتاده است . »
(رمز
موفقيت استاد مطهري ، ص 152)
5.
توضع علمي
معلم بايد بداند
كه دانش او در مقابل علم خداوند بزرگ همچون قطره اي در مقابل
اقيانوس است و بسياري هستند كه دانش و آگاهي شان از او بيشتر است .
تواضع علمي استاد مطهري نيز زبان زد بود . به جاي اين كه شاگردان
در مقابل استاد تواضع كنند ، استاد مطهري در مقابل آنان تواضع مي
كرد و فروتني به خرج مي داد . شهيد دكتر محمد مفتح (ره) در اين
باره مي فرمايد :
« من در روز
شهادت استاد مطهري ، دنبال نوشته اي در كتابخانه اش مي گشتم ، ديدم
چقدر استاد مطهري نوشته دارند ، چه عمر پر بركتي ، آن وقت اين
شخصيت ، اين قدر اخلاقي ، ساده و بي آلايش .
همه كتابهايش عنوان « مرتضي مطهري » بود . هيچ عنوان و لقبي را نمي
پذيرفت با اين كه بدون استثنأ استاد همه بود و همه فضلاي فعلي بدون
شك از محضر استاد مطهري استفاده كرده بودند . »
(رمز موفقيت استاد مطهري ، ص 152-153)
6.
تلاش علمي
تلاش و پشتكار علمي استاد مطهري براي كسب فضايل
حوزه و اسلام هنوز زبان زد طلاب و دانشجويان است . تحصيل پي گيرانه
فقه و فلسفه و ساير علوم اسلامي را از ابتدا با تلاش خستگي ناپذير
تدارك مي ديد تا روزي با دست باز رسالت خويش را بر عهده گيرد .
استاد مطهري به
صورتي عجيب درصدد بود كه با نخبگان حوزه و دانشگاه تماس گيرد و از
انديشه هاي آنان باخبر گردد . از عرضه ي كارهاي علمي خود نيز به
كساني كه به آنان اعتقاد داشت و آنان را در خور و شايسته مي ديد
ابايي نداشت . همچنين درباره ي برخي بحث هاي علمي كه به نظرش مي
رسيد با بزرگان حوزه و دانشگاه به مشورت مي پرداخت . قبل از آن كه
آيه الله بروجردي (ره) به قم بيايد ، چون استاد مطهري مي دانست
فقيهي با آن عظمت در بروجرد است از تعطيلي تابستان استفاده كرده به
آنجا مي رود و مدتي از محضر پر فيض ايشان بهره مند مي شود .
(مجله
بصائر ، ش 24 ، ص 16 .)
دكتر حداد عادل مي گويد :
«
استاد مطهري به اندازه سه برابر يك استاد رسمي دانشگاه تدريس مي
كردند . يك استاد دانشگاه اگر شش ساعت در روز تدريس مي كرد و وظيفه
خود را انجام مي داد ، امّا استاد مطهري در دو روزي كه به قم مي
رفتند ، مقدار تدريس شان از استادان رسمي بيشتر بود . »
(جلوه هاي معلمي استاد مطهري ، ص 100)
شهيد قدوسي (ره)
در زمينه تلاش و خوي علمي استاد مطهري مي افزايد :
«
پشتكار و كثرت مطالعه آقاي مطهري در مدرسه فيضيه همه ي ما را به
اعجاب مي آورد و تأكيد مي كرد كه استاد مطهري وقتي اصول فقه را
خوانده بود ، مدعي بود كه جزوه و اثري نيست كه در اين زمينه باشد و
من آن را نديده باشم و يا علم اصول اكنون چون موم در دستان من است
به هر شكل و صورتي كه بخواهم مي توانم تجزيه و تحليل اش بنمايم . »
(مطهر انديشه ها ، ج 1 ، ص 138)
به
حق بايد گفت كه استاد مطهري حتي يك لحظه را نيز از دست نمي داد و
در سي سال زندگي خود در تهران كاري جز مطالعه و تحقيق و نوشتن و
يادداشت كردن نداشت :
« استاد مطهري
گاهي از اوقات از فرط خستگي مي گفت : ديگر گوشم نمي شنود و پاهايم
تحمل وزن بدنم را نمي كند . استاد جعفر سبحاني مي گويد از استاد
مطهري سؤال كردم كه شما چقدر مطالعه و تحقيق مي كنيد ، استاد در
پاسخ گفتند : در حد مرگ . »
(رمز موفقيت استاد مطهري ، ص 88)
شهيد دكتر مفتح مي گويد در اوج مبارزات با رژيم طاغوتي ، استاد
مطهري به من فرمودند :
«
به خدا اگر امام و رهبر ما پيروز بشود هيچ پستي من نمي خواهم ،
براي من همين زندگي كه الان دارم و كتابخانه ام براي من بهترين
لذّت است . من همين را مي خواهم كه بنشينم و كتاب بنويسم ، و تحقيق
كنم و از اسلام عزيز دفاع كنم ، اين هدف من است ، بنابراين ، اين
كوشش و اين تلاش ارزش شخصي براي من نيست . »
(سرگذشت هاي ويژه از زندگي استاد ، ج 1 ، ص 75)
اين دقت و تعمق و تلاش علمي نه تنها در عرصه قلم و تحقيق ، بلكه در
خطابه و سخنراني استاد مطهري به خوبي ملموس بود . با آن كه زبان و
بيان مناسبي در عرصه مطالب داشت ، ولي براي ارايه هر سخنراني تلاش
زيادي مي كرد . يك بار استاد مطهري را براي سخنراني دعوت كردند و
او با تواضع و صراحت تمام گفت :
«
آمادگي لازم جهت اين سخنراني را نيافته ام ، من براي هر سخنراني
حداقل بيست ساعت مطالعه دارم . »
(يادنامه اولين كنگره شهيد مطهري ، ص 19)
7.
ساده گويي
استفاده از كلمات سنگين و غيرسليس در سخن گفتن ، نشانه ي علم و
كمال انسان نيست . ساده گويي شيوه ي پيامبران الهي و اولياي خداست
و قرآن كريم با زباني ساده با قشرهاي گوناگون مردم سخن مي گويد :
«
فانّما يسرّناه بلسانك هم يتذكّرون » (دخان / 58)
ما قرآن را به
زبان تو (اي رسول) آسان كرديم ، اميد است كه مردم متذكر حقايق آن
شوند .
استاد مطهري در
شمار موفق ترين متفكراني است كه از شرايط لازم براي آشنا ساختن نسل
امروز با اسلام ، برخوردار بود ، چون زبان مخاطب را به خوبي مي
دانست و متناسب با نيازهاي اين نسل ، كتاب مي نوشت و سخنراني مي
كرد . ساده گويي و ساده نويسي از مشخصات بارز استاد مطهري است . او
سخت معتقد بود كه بايد به « زبان زمان » و « لهجه ي عصر » كتاب
نوشت و سخنراني كرد .
استاد مطهري چون
هم در حوزه و هم در دانشگاه حضور داشت ، زبان هر دو را به خوبي مي
شناخت و زبانش نه براي دانشجو بيگانه و غريب بود و نه براي طلبه ،
با هر دو آشنايي داشت . زبان او ساده ، روشن و گيرا بود . از اين
رو با مطالعه اي مختصر در آثار شهيد مطهري مي توان دريافت كه او تا
چه حد در طرح و تحليل مسائل به زبان ساده موفق بوده است .
تأثيري كه استاد
مطهري در نسل جوان گذاشت ، ناشي از ارايه ي تفكر مكتبي به صورت
مجموعه ي منسجم ، واحد ، بي تناقض ، غني و در عين حال ساده بود .
معرفي فلسفه به زبان ساده و آشنا كردن مردم با فلسفه ي اسلامي و
زدودن روحيه ي حقارت از مردم در برابر انديشه ها و فلسفه ي غرب ،
چيزي بود كه بسيار مورد توجه شهيد مطهري بود و الحق كه در اين
زمينه توفيق داشت .
البته نبايد
فراموش كرد كه اين ساده گويي و ساده نويسي با سخنان سست و بي پايه
گفتن تفاوت فاحشي دارد . زيرا هنر استاد مطهري اين بود كه پيچيده
ترين و دقيق ترين مسائل فلسفي و علمي را به زبام روز بيان مي كرد .
(رمز موفقيت استاد مطهري ، ص 156-158)
8. آزادي قلم
از
ويژگي هاي ديگر استاد مطهري مي توان از حريّت قلم او ياد كرد .
اينكه ديده مي شود آثار شهيد مطهري به خوبي قابل درك است و در قلم
او كم و كاستي مشاهده نمي شود ، چون انساني حرّ و آزاده بود و فهم
او عاري از اوهام بود و عملش با هوي و هوس مخلوط نبود . به قول
حضرت امام خميني (ره) :
«
…
استاد مطهري در توضيح حقايق فلسفي با زبان مردم و بي قلق و اضطراب
به تعليم و تربيت جامعه پرداخت ، آثار قلم و زبان او بي استثنأ
آموزنده و روان بخش است . »
(از پيام امام (ره) به مناسبت سالگرد استاد مطهري)
از
اين رو قلمش نيز حرّ و آزاد بود . استاد آيه الله حوادي آملي در
اين باره مي فرمايد :
«
اينكه مي بينيم استاد شهيد مطهري خوب قابل است چون فهمنده خوبي است
. وقتي خوب بيابد و آزاد بيابد ، آزاد بيان مي كند و آزاد مي نويسد
. اين از ويژگي هاي شهيد مطهري بود . »
(جلوه
هاي معلمي استاد مطهري ، ص 78)
9. روش علمي
از
ويژگي هاي علمي استاد مطهري روشمند بودن مطالعه ، تحقيق ، تدريس و
خطابه ي اوست . استاد مطهري مخالف مطالعه ي بي برنامه و بي ضابطه
بود . در اين باره مي فرمايد :
«
افراد از نظر هوش ، فهم و استعداد و حافظه با يكديگر اختلاف دارند
. انسان هاي رشيد از حافظه خود بهره برداري صحيح مي كنند . ولي آدم
هاي غيررشيد تصور مي كنند حافظه يك انبار است ، انباري كه دائماـ
بايد آن را پر كنند و هر چه پيدا كرد ، بايد آنجا پرت كند
…
انسان رشيد كتاب ها و مطالبي را كه براي خود لازم مي داند . جمع مي
كند آنها را مكرر مطالعه و دسته بندي و سپس خلاصه مي كند ، خلاصه
ها را يادداشت مي كند و به حافظه خود مي سپارد و بعد به موضوع
ديگري مي پردازد . چنين فردي اگر حافظه اش ضعيف هم باشد حداكثر
استفاده را مي كند . »
(مجموعه آثار استاد مطهري ، ج 3 ، ص 315-316)
در تحقيق نيز
استاد مطهري مي دانست به دنبال چه چيز بايد بگردد . او هيچ گاه
براي تفريح و سرگرمي تحقيق نمي كرد ، بلكه بر اساس نياز و در
راستاي هدف الهي به اين امر فهم همت گماشت .
10. زمان شناسي و هماهنگي با نيازها
از ويژگي هاي
استاد مطهري ، دور انديشي و ژرف نگري و زمان شناسي است . چرا كه او
هرگز خويشتن را از عرصه ي اجتماع خارج نمي كرد و گوشه ي انزوا
اختيار نمي نمود . بلكه در زماني كه انديشه هاي ماركسيستي و
ليبراليستي زواياي تن و جان جوانان را قبضه كرده بود ، با
نوشتارهاي خود گام هاي بلندي فراراه گشودن معضلات فكري جوانان
برداشت و حتي لحظه اي مرعوب آراي نوين بشري نگرديد و هرگز قدمي در
خلاف مسير انديشه تشيع ناب محمّدي برنداشت و شجاعانه اعلام مي كرد
كه بايد پاسخ معضلات كنوني بشر را از متن شريعت جست و مي بايست راه
را بر فرهنگ هاي ديگر كه راهزن انديشه ها مي باشند بست .
استاد مطهري مطابق با مقتضيات زمان ، بر طبق انديشه هاي اصولي خويش
هميشه درصدد بود كه مباني نظري استقرار نظم اجتماعي كه توانايي
پاسخگويي به عمده ترين مشكلات انسان كنوني را داشته باشد از متن
شريعت استخراج كند . و حاصل اين تلاش در بسياري از آثار به جا
مانده ي او ثبت و ضبط شده است . استاد مطهري در اين خصوص مي فرمايد
:
«
اينكه ما از فرهنگ هاي ديگر مثلاـ از فرهنگ ماركسيستي يا
اگزيستانسياليستي و امثال اين ها ، قسمتي را التقاط كنيم و روكشي
از اسلام به روي آنها بكشيم براي اينكه نهضت ما را در مسير اسلام
هدايت كند كافي نمي باشد . ما بايد فلسفه اخلاق ، فلسفه سياسي ،
فلسفه تاريخ ، فلسفه اقتصادي ، فلسفه دين و فلسفه الهي خود را كه
از متن تعليمات اسلام الهام مي گردد تدوين كنيم و در اختيار افراد
خودمان قرار دهيم . »
(نهضت اسلامي در صد ساله اخير ، ص 74)
11. آرمان گرايي و مسؤوليت پذيري
استاد مطهري به
عنوان يك حكيم فرزانه و فرهيخته دريافت كه آرمان گرايي و مسؤوليت
پذيري در نوشتن و پژوهش براي او يك وظيفه ي مهم است . مسؤوليت
خطيري كه در عصر قحطي ارزش ها و ستيز با روشني ها بايد انجام مي
گرفت . مخاطب او همه بودند ، پروايش نبود كه براي كودكان نيز
بنويسد . نويسنده اي كه « اصول فلسفه و روش رئاليسم » مي نوشت . «
داستان راستان » را نيز مي نگاشت تا با سخني فراگير همه را به
درستي و راستي بخواند .
او
به حق آرمان گرا و مسؤوليت پذير بود . روح و جوهر همه ي فعاليت هاي
علمي او ، ايفاي وظيفه ي ديني و تبيين درست و استوار معارف اسلامي
و دفاع از كيان عقايد و احكام الهي است . استاد مطهري در اين باره
مي فرمايد :
«
بنده از حدود 20 سال پيش كه قلم به دست گرفته مقاله يا كتاب نوشته
ام ، تنها چيزي كه در همه ي نوشته هايم آن را هدف قرار داده ام ،
حل مشكلات و پاسخگويي به سؤالاتي است كه در زمينه مسايل اسلامي در
عصر ما مطرح است . نوشته هاي اين بنده برخي فلسفي ، برخي اجتماعي ،
برخي اخلاقي ، برخي فقهي و برخي تاريخي است . با اين كه موضوعات
اين نوشته ها كاملاـ با يكديگر مغاير است ، هدف كلي از همه اينها
يك چيز بوده است و بس . اين بنده هرگز مدعي نيست كه موضوعاتي كه
خود انتخاب كرده و درباره آنها قلم فرسايي كرده است ، لازم ترين
موضوعات بوده است ، تنها چيزي كه ادعا دارد ، اين است كه بر حسب
تشخيص خودش از اين اصل تجاوز نكرده كه تا حدي كه برايش مقدور است
در مسايل اسلامي عقده گشايي كند و حتي الامكان حقايق اسلامي را آن
چنان كه هست ارائه دهد ، فرضاـ نمي تواند جلوي انحرافات علمي را
بگيرد ، حتي الامكان با انحرافات فكري مبارزه نمايد و مخصوصاـ
مسايلي را كه دستاويز مخالفان اسلام است روشن كند . »
(عدل
الهي ، ص 8-11)
3-
استاد مطهري در عرصه حيات عملي
1/3- حيات معنوي
استاد مطهري از
همان اوان جواني به موازات وارد شدن در عرصه علمي از خودسازي و
حيات معنوي خود غافل نشد ، بلكه توأمان در اين دو عرصه با موفقيت
گام برداشت .
انسان مي تواند به وسيله ي كنترل غرايز خويش و مخالفت با هواي نفس
به كمالات روحي دست يابد و از اخلاق انساني و اسلامي بهره مند گردد
. بشر در اثر كمالات روحي مي تواند بسياري از مشكلات خود و ديگران
را به آساني برطرف سازد . رهبر معظم انقلاب درباره ي استاد شهيد
مطهري فرموده اند :
«
مرحوم مطهري يك مرد اهل عبادت ، تسويه ، تزكيه اخلاق و روح بود .
بسياري از توفيقات مرحوم مطهري بر اثر همين حالات بود كه بركات
معنوي و آن حال توجه و عبادت و عرفان ، ايشان را موفق كرده بود . و
اين جنبه در ابعاد شخصيتي استاد مطهري واقعاـ فصل بسيار شور انگيزي
را مطرح مي كند و از اين لطفي كه خداوند در حق استاد مطهري كرده
بود ، غبطه مي خورم . »
(حاصل
عمر ، يازدهمين سالگرد شهيد مطهري ، ص 62-63)
استاد مطهري همواره با وضو در كلاس درس دانشگاه و حوزه حضور مي
يافت و حضورش آن چنان روحانيتي به مجلس مي بخشيد كه شنونده با تمام
وجود معنويت و قداست آن را درمي يافت و به نسبت آمادگي هايش در
جذبه هاي الهي آن مستغرق مي گرديد . شهيد مطهري در مدت 24 سالي كه
در دانشگاه تهران تدريس داشت به دانشجويان توصيه مي كرد كه دانشگاه
به منزله مسجد است ، سعي كنيد بدون وضو وارد دانشگاه نشويد ، ايشان
به يكي از دانشجويان فرمود :
« من هيچ وقت ،
بدون وضو وارد كلاس درس نمي شوم . »
(مطهر انديشه ها ، ج 1 ، ص 28)
2/3- اخلاص
اخلاص به معناي
پاك بودن رفتار و كردار آدمي از تظاهر و ريا ، اكسير نابي است كه
عبادت را قابل عرضه در پيشگاه الهي مي كند و عمل بدون اخلاص چون
خانه بر ماسه بنا كردن است .
انسان هاي خردمند جز با اخلاص به پرستش نمي ايستند و جز با نيت پاك
به ستايش نمي نشينند . استاد مطهري درباره اخلاص مي فرمايد :
«
كار براي خود كردن نفس پرستي است ، كار براي خلق كردن بت پرستي است
، كار براي خدا و براي خلق كردن شرك و دوگانه پرستي است ، كار خود
و كار خلق براي خدا كردن توحيد و خداپرستي است . »
(جهان بيني توحيدي ، ج 2 ، ص 83)
مسأله اي كه براي زندگي استاد مطهري وجود داشت اين بود كه هميشه مي
خواست نامش مخفي باشد و اين دليلي بود بر خلوص نيت ايشان و دور
بودن از ريا ، چرا كه معتقد بود :
«
كار بايد انجام شود ، حال به اسم هركس ، مهم هدف ماست كه بايد به
آن برسيم . »
(سيماي
استاد در آيينه نگاه ياران نوشته سيد حميد جاويد موسوي ، ص 95)
3/3- توسل
توسل به اهل بيت عصمت و طهارت كه انسان را در درگاه خداوند ، بزرگ
و آبرومند مي سازد ، يكي ديگر از ويژگي هاي حيات معنوي استاد مطهري
بود . مردان بزرگ حتي براي كشف مجهولات و پي بردن به حل مشكلات
علمي دست به توسل مي زنند تا در اثر كسب فيض از خاندان وحي ، گره
از مشكل خويش بگشايند . استاد مطهري نه ننها به اهل بيت عشق مي
ورزيد ، بلكه عشق خويش به ديگران را بر اين پايه استوار كرده بود .
يكي از دوستان شهيد مطهري مي گويد به او عرض كردم چرا شما فوق
العاده از علامه طباطبايي تجليل مي كنيد و تعبير « روحي فداه »
جانم فدايش را در مورد ايشان به كار مي گيريد . استاد مطهري فرمود
:
«
من فيلسوف و عارف بسيار ديده ام ، ولي احترام من از ايشان به خاطر
اين است كه او عاشق و دلباخته اهل بيت است . علامه طباطبايي در ماه
رمضان پياده به حرم مشرف مي شد و روزه خود را با بوسه بر ضريح مقدس
حضرت معصومه (س) افطار مي كرد ، سپس به خانه مي رفت و غذا مي خورد
. اين ويژگي علامه طباطبايي مرا به شدت شيفته ايشان نموده است . »
(پيام
انقلاب ، ش 123)
4/3- دعا :
استاد مطهري با دعا و نيايش رابطه خاصي داشت و دعا در زندگي پر بار
استاد مطهري از موقعيت ويژه اي برخوردار بود . از جمله او مقيد بود
آخر روز جمعه دعا بخواند ، روزي كه در منزل يكي از دوستانش جلسه اي
بود با متانت و بزرگي فرمود :
«
من اجازه مي خواهم مقداري دعا بخوانم ، چون ساعت آخر روز جمعه است
، اگر جاي خلوتي هست بروم قدري دعا بخوانم و همين كار را هم انجام
داد »
(يادنامه
اولين كنگره شهيد مطهري ، ص 49)
و
زماني كه به استاد مطهري خبر دادند يكي از دوستانش را به ده سال
زندان محكوم كرده اند ، استاد مطهري ناراحت شد و فرمود :
«
برايم قرآن و مفاتيح بياوريد و آنگاه با توجه و معنويت خاص شروع به
خواندن دعاي توسل كرد . »
(جلوه هاي معلمي استاد مطهري ، ص 61)
5/3- نماز اول وقت
استاد شهيد مطهري با تأسي از رهبران الهي ، مقيد به نماز اول وقت
بود و هيچ كاري در موقع نماز براي ايشان به اندازه ي نماز به موقع
اهميت نداشت . ايشان ديگران را نيز ، به ويژه در محيط هاي علمي و
دانشگاهي ، تشويق به برگزاري نماز اول وقت مي كرد . استاد مطهري
اهميت فوق العاده اي براي آداب نماز كه حضور قلب ، خشوع ، نشاط از
جمله آن است ، قايل بود . همسر استاد در اين باره مي گويد :
«
استاد مطهري با لباس خانه نماز نمي خواند . حتي براي نماز صبح لباس
مي پوشيد ، عمامه بر سر مي گذاشت و خودش را براي نماز آراسته و
آماده مي كرد . اين حالت آمادگي قبل از نماز مسلماـ تأثير بسزايي
دارد . »
(طهارت روح ، نوشته حسين واعظي نژاد ، ص 381)
مناجات و نمازهاي شب استاد مطهري حالت ويژه اي داشت . سروش نيمه شب
او هنگام نماز شب اين بود : نخوابيد ، شيطان خوشحال مي شود . مقام
معظم رهبري مي فرمايد :
«
اين مرد نيمه شب تهجد با آه و ناله داشت ، نماز شب مي خواند و گريه
مي كرد ، به طوري كه صداي گريه و مناجات او افراد را از خواب بيدار
مي كرد
…
اتاق ايشان وضعيت خاصي داشت
…
يك « الله » بود كه با نئون سبز يا اين شب نماها نوشته شده بود و
فقط در شب جلوه داشت و مشخص مي كرد كه استاد همان نيمه شب ها كه
مشغول ذكر خدا هستند و ذهنشان هم به ياد خداست ، مي خواهد از همه
حواس خود نيز استفاده كند . »
(مهدي
عليقلي ، سجاده عشق ، ص 90)
6/3
–
قرآن
شهيد استاد مطهري
عمر گرانمايه خويش را صرف ترويج و گسترش فرهنگ ناب و اصيل قرآن
نمود و انس و الفت خاصي با قرآن داشت . ارتباط استاد مطهري با قرآن
از چند جنبه قابل توجه است .
جنبه اول عشق و
علاقه شخص او نسبت به اين كتاب مقدس و انس خاص او به تلاوت و سيراب
كردن روح تشنه اش از اقيانوس بي كران و زلال قرآن بود . جنبه ي دوم
، تلاش و فعاليت او براي تفسير اين كتاب مقدس بود و جنبه سوم ،
مبارزه خستگي ناپذير او با برداشت ها غلط و انحرافي از قرآن توسط
دشمنان و دوستان ناآگاه بود .
(روزنامه جمهوري اسلامي ، 9/2/76 ، ص 15)
مجتبي مطهري فرزند شهيد مي گويد :
« پدرم قرآن را
با آهنگ خوش مي خواند . هر شب بعد از نماز مغرب و عشأ يك يا چند
سوره از قرآن را با صوتي خوش تلاوت مي كرد . »
(ويژه نامه استاد مطهري ، ص 41)
استاد مطهري در نامه اي به يكي از فرزندانش مي نويسد :
«
…
حتي الامكان از تلاوت روزي يك حزب قرآن كه فقط پنج دقيقه طول مي
كشد ، مضايقه نكن و ثوابش را هديه روح مبارك حضرت رسول اكرم (ص)
بنما كه موجب بركت عمر و موفقيّت است ان شأ الله . »
(جلوه هاي
معلمي استاد مطهري ، ص 41)
فرزند شهيد مي گويد :
«
استاد مطهري بارها مي گفت : من انس به قرآن و عبادت و ذكر و اخلاق
اسلامي را از پدرم ياد گرفتم . »
(پيام انقلاب
، ش 31 ، 1360 ، ص 32)
7/3- حق گويي
زندگي استاد
مطهري در يك هدف خلاصه شده بود و آن عرضه ي اسلام به دور از هر
گونه پيرايه بود . به همين جهت در طول زندگي در معرض انواع اتهام
ها ، بي مهري ها و دشمن ها قرار گرفت .
شايد درك حقيقت آن چنان كه تصور مي شود ، دشوار نباشد ، ولي بيان
حق و داشتن صراحت در بيان ، كار دشواري است :
استاد مطهري براي
حفظ حق و حقيقت با هيچ كس نساخت و وارد هيچ زد و بند سياسي نشد و
خود را تسليم هيچ جرياني نكرد . مهمترين چيزي كه استاد مطهري با آن
مبارزه كرد ، مريدپروري بود . او مريدي براي خود نساخت . براي كوچك
ترين انحراف گاه با بزرگترين شخصيت هاي اجتماعي درمي آويخت و ذره
اي از اين كار هم هراسي نداشت .
(سرگذشت هاي ويژه از زندگي استاد ، ج 1 ، ص 157)
حق
گويي و صراحت بيان استاد مطهري در موضع گيري نسبت به افكار افراد و
گروه ها باعث شده بود كه ضمن داشتن دوستان متعهد و فداكار ، دشمنان
سرسختي نيز داشته باشد . |
