سنگ نگاره هاي بلوچستان
استان پهناور سيستان وبلوچستان از
دير زمان بخاطر دارا بودن شرايط اقليمي متنوع محل مناسبي براي زندگي و استقرارهاي
اوليه بشر خصوصا در عصر پيش از تاريخ بوده است0
با توجه به مطالعات محدود صورت گرفته در بلوچستان سابقه سكونت بشري در آن
حداقل به حدود يكصد هزار سال قبل وعصـر پارينه سنگي يا سنگ قديم باز مي گردد0
از عمر كره زمين حدود 5/4 ميليارد سال
مي گذرد ومي توان گفت اولين انسان نماها حدود 5/2 ميليون سال پيش بر روي زمين ظاهر
شده واز اين زمان تا حدود پنج هزار و پانصد سال پيش عصر پيش از تاريخ بشر ادامه
داشته واز دوران آغاز تاريخي بشر تا كنون بيش از 6 هزار سال نمي گذرد از سوي ديگر
در عصر پيش از تاريخ بخاطر عدم اختراع وكتابت عدم ثبت وضبط وقايع منابع اطلاعاتي
باستان شناسان ومحققان بسيار اندك است وبه مطالعه آثار وشواهد سكونتي غير مكتوب
بشري محدود مي شود اينگونه آثار مطالعاتي را ميتوان در تپه ها ،غارها ، پناهگاههاي
سنگي ، محوطه هاي باستاني در كنار رودخانه ها يا منابع آبي وبطور كلي در محلهاي
استقرار يا زندگي بشر اوليه جستجو نمود0 اين آثار ومدارك مطالعاتي طيف وسيعي از
آثار همانند بقاياي معماري، انساني ، جانوري ونباتي ( حتي گرده هاي گياهي) وساير
ابزار وادوات و اشياء سنگي ، سفالي ، استخواني و000 دست ساخته بشري را در بر مي
گيرد0
در مطالعه زندگي بشر در دوران پيش از
تاريخ در مناطق كوهستاني نقاشي يا حكاكي بر روي سطح صخره ها وسنگ ها از اهميت خاصي
برخوردار است0
دو گونه عمده نقوش بر روي سطوح صاف
وهموار سنگها يا سينه صخره ها در اين دوره مشاهده مي شود كه يكي از نقاشي هاي صخره
اي است كه عموما با رنگهاي متنوع با منشاهاي گياهي يا حيواني ويا معدني ( اكسيدهاي
فلزي ،آهن ، مس يا منيزيم و000) ترسيم شده اند. و عموما شامل نقوش حيوانات گوناگون
آن عصرند كه بصورت كاملا واقع گرايانه اي ( ناتورالسيم) كشيده شده اند اين گونه
نقوش را غالبا در درون غارها وپناهگاههاي سنتي وشكاف كوهها مي توان يافت ومعمولا
داراي قدمت نسبتا بيشتري مي باشند0
نقوش دسته دوم كه نقوش كنـــــده شده
بر روي صخره ها مي باشند كه خود نيز بردو گونه اند0 يكي نقوش برجسته يا نقوش مثبت
وديگري نقوش كنده يا نقوش منفي0 نقوشي كه
اطراف نقش كنده شده ونقش به صورت برجسته تر از زمينه ديده مي شود نقوش برجسته
محسوب شده وعموما متعلق به دوران تاريخي وبعد از آن هستند0 ونقوشي كه خطوط اصلي
نقش بصورت كنده است نقوش منفي يا نقوش كنده محسوب مي شوند كه عمدتا اين نقوش متعلق
به دوران پيش از تاريخ مي باشند كه دراينجا از اين نقوش به نام نگار كند ،يا تحت
نام عام سنگ نگاره ياد مي كنيم0
سنگ نگاره ها از اهميت خاصي در مطالعات
جوامع بشري در عصر پيش از تاريخ برخوردارند0 چرا كه در عصري كه خط كتابتي وجود
نداشت براي انتقال مفاهيم ذهني خود به ديگران از اينگونه شيوه ارتباطي استفاده
نموده اند0 كه كاربرد اين شيوه تا عصر حاضر نيز ادامه دارد0
بر خلاف سيستان كه بصورت دشتي هموار
است، بلوچستان داراي ناهمواريهاي وكوهستانهاي فراوان وآب وهوايي متنوع مي باشد0
وجود رودخانه هاي كوچك وبزرگ در ميان دره هاي كوهها آبشخوري مناسب براي حيوانات
وبه همين نسبت شكارگاهي مناسب براي شكارچيان در زمانهاي قديم بوده است0 سطوح نسبتا
صاف وهموار صخره كوهها محل مناسبي براي ترسيم وثبت وقايع روزمره عصر پيش از تاريخ
بوده است0
انسان شكارگر درتــداوم سنت نگارگري ونقاشي
دهها هزار ساله غارها اقدام به ترسيم طبيعت وحش پيرامون خود نموده است0 تداوم اين
تفكر وسنت شكار را در حال حاضر نيز مي توان در جوامع ابتدايي نقاط دور افتاده دنيا
مشاهده نمود0 در شهرستان هاي مختلف بلوچستان نگار كند يا سنگ نگاره ودر مواردي نقاشيهاي (بارنگ) فراواني را مي
توان بر روي سينه سنگها مشاهده نمود كه در ادوار مختلف به تناوب ايجـــاد شده اند
0 از جمله اين شهرستانها مي توان به شهرستا نهاي ، سراوان خاش ، نيكشهر وقصرقند
وايرانشهر اشاره نمود كه در اين ميان تا حدي سنگ نگاره هاي شهرستان هاي سراوان
ونيكشهر مورد شناسايي مطالعه قرار گرفته است 0
سنگ نگاره
هاي شهرستان سراوان:
رشته كوههاي سياهان در شمال اين شهرستان
در خود تعداد متنابهي از اينگونه محل هاي داراي حكاكي هاي صخره اي يا نگار كند را
در خود جاي داده است0 اين رشته كوه از يك سو ، از ناحيه سرحد بلوچستان وحوالي ”
تفتان ” شهرستان خاش بنام كوههاي ” مورپيش” و” گزور” شروع شده ودر ادامه مسير بطرف
شرق از شمال شهر سراوان گذشته ودر ناحيه مرزي ” كوهك” از مرز شرقي كشورايران خارج
در محلي بنام ” سبز كوه” در حوالي شهر ” پنج گور” وارد كشور پاكستان شده واين رشته
كوهها پس از عبور از شهر ” كويته” با مرتفع ترين قلعه آن بنام ” بز كوه ” بنام ”
كوههاي سليمان” شناخته مي شود در ميان اين رشته كوه در شمال شهر سراوان دره هاي
متعددي وجود دارد كه در اكثر قريب به اتفاق آنها اين گونه نقوش ديده مي شود0
از مهمترين مناطق شهرستان سراوان كه در آن
از اينگونه سنگ نـگاره ها شناسايي شده، مي توان به كوه مهرگان ” دره كنديك” دره
شير وپلنگان دره دار ساوات ، دره درو نزك، دره هلي ، كوه تونان سب وسوران ونقاشي
هاي صخره اي پير گوران روستاي ناهوك سنگ نگاره هاي سر دشت ناهوك ودره نگاران وگشت
وغيره اشاره نمود0
نقوش اين سنگ نگاره متعلق به ادوار مختلف
زندگي بشر از حدود ده هزار سال قبل تادوران
معاصر مي باشد كه ايجاد برخي نقوش جديد باعث محو نقوش قديم تر شده است.
سنگ نگاره
هاي كوه مهر گان:
اين كوه كم ارتفاع با ارتفاعي حدود 40
متر در فاصله 400 متري حومه شرقي شهرسراوان قرار گرفته است. برفراز اين كوه برروي صخره هاي نسبتا صاف و هموار آن نقوش
كند فراواني ديده مي شود كه از جمله مهمترين موضوعات نقوش آن مي توان به نقوش شكار
حيوانات علفخواري همانند غزال وجيبر وبز
كوهي توسط انسانهايي سوار براسب ونقوش سمبلك ونمادين اثر پا ودست وهمچنين نقوش شطر
نجي ( زمينهاي زراعي ومالكيت) ونقوش انساني يا حيواني همچون نقش دو انسان در حال
گفتگو با يكديگر ويا نقش يك بز ويك غزال يا جيبر وغيره اشاره نمود0
سنگ نگاره هاي كوه تونان:
اين نگار كندها در فاصله
حدود 21 كليو متري جنوب شرقي روستاي سب از بخش سب وسوران شهرستان سراوان ودر دامنه
كوهي بنام تونان پراكنده است0
در اين محل بر خلاف ساير
سنگ نگاره هاي شناسايي شده اكثر قريب به اتفاق آنها متعلق به دوره اسلامي ( حدود
سده هشتم هجري) مي باشد0 در دل اين كوه غاري كم عمق ( پناهگاه) بنام سوراخ يا غار
رنگي ودر پاي كوه تلي انباشته از لاشه سنگ بنام قبر زنگي شهرت دارد0 برروي سطوح
صخره هاي پراكنده آن كتيبه هايي عربي به خط كوفي تزئيني مشاهده مي شود برروي سطح
يكي از سنگهاي نام مبارك پيامبر گرامي
اسلام حضرت محمد(ص) را كه دايره وار تكرار شده ميتوان خواند0
اكثر قريب به اتفاق سنگ نگاره هاي شناسايي شده شهرستان ســراوان در ميان
دره هاي رشته كوه سياهان ودر فاصله حدود 70 كيلو متري شمال وشمال شرقي آن واقع شده
اند0 ودر بردارنده نقوش حكاكي شده برسينه سنگهـــا از ادوار مختلف اند كه غالبا
نشان دهنده صحنه هايي از شكار وحيوانات مختلف واشكال انساني وگاهي سمبليك ونمادين
اند0 كه از اين گونه مكان مي توان به سنگ نگاره هاي دره مكي ، كسيشيگان ، درو نزگ
، دارساوات ، جاي پاي پيامبر، شير وپلنگان، كنديك ، پير گوران ، گشت . سوراب ، سردشت ناهوك ،
ونگاران و000 نام برده كه همگي در ميان دره هاي اين سلسله جبال واقع شده اند 0 كه
از اين ميان سنگ نگاره هاي دره نگاران ونقاشي هاي صخره اي پير گوران ناهوك از
اهميت بيشتري برخودار است0
نقاشي هاي صخر ه اي پير گوران ناهوك:
مجموعه اي جالب توجه از
نقوش نمادين وسمبليك متنوع ( حدود 17 نقش مجزا) بر روي صخره اي به ابعاد تقريبي
3×2 متر در جبهه جنوبي روستاي ناهوك ( 35 كيلومتري سراوان) با استفاده از مواد
وكاني هاي رنگي طبيعي نقش بسته است0
اين نقوش كه همگي موتيف يا
عناصر نقش گياهي ونباتي سمبليك بنظر مي رسند با استفاده از اكسيدهاي فلزي همچون
اكسيد آهن يا منيزيم يا طيفي از رنگ قهوه اي تيره تا سياه نقــــاشي شده اند0
بنظر مي رسد اين نقوش مي بايست نزديك به 9 تا 10 هزار سال قدمت داشته
باشند0
سنگ نگاره هاي دره نگاران:
در حدود 36 كيلومتري
شمال غربي روستاي ناهوك وحدود 70 كيلومتري شهر سراوان در انتهاي دشت وسيع
آبرفتــــي سر دشت ناهوك در ميان دره اي پر آب وبا صفا مجموعه اي كم نظير وشايد بي
نظير از نقش ونگاركنده برروي سينه سنگها وصخره بچشم مي خورد كه شايد از نظر تعداد
وتراكم نقوش در يك محدود كوچك ( كه به بيش از هزاران نقش مي رسد) بتوان آنرا ”
بزرگترين مجموعه معرفي وشناخته شده سنگ نگاره درايران” معرفي نمود0واين دره را
بايد در واقع نگار خانه اي زيبا وجالب توجه از نگار گران هزاران سال گذشته دانست0
نقوش دره نگاران را ميتوان درسه دوره قديم وميانه وجديد مورد مطالعه قرارداد0كهن
ترين نقوش آن متعلق به هزاره هاي چهارم تا هشتم قبل از ميلاد ولي عمده نقوش آن
متعلق به دوره ميانه آن يعني هزار تا هزار پانصد سال قبل از ميلاد ميباشد0
از مهمترين نقوش آنميتوان
به نقوش انساني به دو صورت با لباس يا بدون لباس ( ملبس يا برهنه) ونقوش حيواناتي
همانند اسب، خروحشي، قوچ، كل و بز، جبير، مار، گاو كوهاندار، شتر دو كوهانه ، سگ ،
گرگ ، روباه، گاو ميش ،يوز پلنگ وپلنگ و غيره نام برد .